است كه معتقدند زندگىاى جز زندگى دنيا براى انسان وجود ندارد و آنچه كه دربارهء آخرت و نعمت و عذاب سخن گفته‌اند ، خيال شاعران و حيلهء ساحران و توهّم شعبده‌بازان است . اگر درست باشد و آخرتى در كار ؛ آنها معتقدند كه با مؤمنان مساوىاند ؛ و همان گونه كه خداوند آنها را در دنيا از لذّتها بهره‌مند ساخت ، در آخرت هم از آن بهره‌مند خواهند شد . در همين معنا ، از خباب بن أرت روايت شده است كه گفت : عاص بن وائل به من بدهى داشت و رفتم تا از او بگيرم ، ولى نپرداخت . گفتم : در آخرت آن را خواهم گرفت . گفت : وقتى به آخرت رفتم ، اگر آن‌جا مال و فرزندى داشته باشم بدهى تو را خواهم پرداخت . بعد اين آيه نازل شد : أَ فَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَ قالَ لَأُوتَيَنَّ مالًا وَ وَلَداً « 1 » . و خداوند هم فرمود : وَ لَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هذا لِي وَ ما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَ لَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى « 2 » . همهء اينها ناشى از غرور به خداوند است . امّا غرور نافرمانان ؛ يعنى مؤمنانى كه بر لبهء پرتگاهند و با پيروى از هواى نفس و ميل به شهواتشان به نافرمانى خداوند پرداخته ، مىگويند : خداوند كريم است و ما اميد به بخشش او داريم . و به همين اتّكا مىكنند و اعمال و پرداختن به واجبات را ترك مىكنند ، به اين گمان كه اميدوارى مقام پسنديده‌اى در دين است و نعمت خداوند هم گسترده و رحمت او فراگير و كرم او عام . اگر كسى بپرسد كه : اشكال سخن و اعتقاد نافرمانان و گناهكاران كجاست كه مىگويند خداوند بخشنده است و ما به رحمت و آمرزش او اميد بسته‌ايم ؟ و خودش فرموده است : « من نزد گمان بنده‌ام هستم ، پس گمان نيك بر من داشته باشيد . » غزّالى در پاسخ به اين اشكال مىگويد : « شيطان تنها با كلامى كه به ظاهر پذيرفته و در باطن مردود است ، آدمى را مىفريبد ، و اگر زيبايى ظاهرى آن نبود ، دلها فريفته نمىشد . امّا

--> ( 1 ) - مريم ( 19 ) آيهء 77 : آيا ديدى آن كسى را كه به آيات ما كفر ورزيد و گفت : « قطعا به من مال و فرزند بسيار داده خواهد شد ؟ » ( 2 ) - فصّلت ( 41 ) آيهء 50 : و اگر از جانب خود رحمتى - پس از زيانى كه به او رسيده است - بچشانيم ، قطعا خواهد گفت : من سزاوار آنم و گمان ندارم كه رستاخيز برپا شود و اگر هم به سوى پروردگارم بازگردانيده شوم ، قطعا نزد او برايم خوبى خواهد بود .