وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ « 1 » ؛ وَ عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها « 2 » ؛ كه تعليم اسماست ؛ يعنى « در او قدرتى قرار داد كه به‌وسيلهء آن سخن مىگويد و نام اشياء را وضع مىنمايد كه به إلقا در قلبش مىباشد و مثل تعليم حيوانات ، كه هريك فعلى دارند و به آن مىپردازند ، و صورتى كه آن را پى مىگيرند . » در آيهء هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْداً « 3 » ، راغب معتقد است : « منظور ، علم خاص پنهان از بشر كه آن را مىبينند ، و تا زمانى كه خداوند آنها را آشنا ساخت ، مورد انكار است به دلالت آنچه كه موسى ( ع ) از آن ديد و منكرش گشت تا اين كه علّت آن را شناخت . گفته شده است : براين علم اين آيه دلالت دارد : قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ « 4 » . ابو حيّان در مقابسات علم را چنين تعريف مىكند : « وجدان نفس منطقى به حقايق اشياء . » آن‌گاه بلافاصله به تعريف حكمت مىپردازد ، گويى از جهتى ديگر به تعريف علم مىپردازد ، و مىگويد : « حكمت ، حقيقت علم به اشياى هميشگى است . » در جايى از همين كتاب ، كسى از نوشجانى دربارهء علم مىپرسد ، و او پاسخ مىدهد : « رأيى كه بر كنه حقايق اشياء ، ثابت و درست واقع شود و از آن منتقل نگردد . » پرسشگر در پاسخ او گفت : « اين را در آنچه كه نقل شد ، استفاده كرديم ، علاقه‌منديم آنچه را كه فكر تو آن را استنباط نموده و عقل تو آن را عطا مىكند و فضل تو به آن رسيده ، بدانيم . » گفت : « علم ، وجدان نفس به مطلوبش مىباشد . . . يعنى هرگاه مطلوب آن حاصل شد ، با آن به وحدت مىرسد و آن را آزمايشى براى خود و تصويرى نزد خود برمىگيرد ، و پس از آن شك در آن كارگر نيست و ظنّ ناچيز از ناحيهء طبيعت و عادت و امثال آن ، به دستاورد آن صدمه‌اى نمىزند ، و آنچه كه لازمهء آن گشت از وى سلب نمىشود . » سپس گفت : « علم نوعى انفعال است ، امّا با كامل شدن ، به شادى و سرور نفس مىانجامد كه ويژگى نفس است . » اكنون نوبت به ابن مسكويه مىرسد ، كه در اين باره سخن گفته و به اختصار - ولى جامع - پيرامون علم سخن رانده است : « علم همان درك تصاوير موجودات است . » قبل از

--> ( 1 ) - جمعه ( 62 ) آيهء 2 : و كتاب و حكمت بديشان بياموزد . ( 2 ) - بقره ( 2 ) آيهء 31 : و خدا همهء معانى نامها را به آدم آموخت . ( 3 ) - كهف ( 18 ) آيهء 66 : آيا تو را به شرط اين كه از بينشى كه آموخته شده‌اى به من ياد دهى ، پيروى كنم ؟ ( 4 ) - نمل ( 27 ) آيهء 40 : كسى كه نزد او دانشى از كتاب الهى بود گفت .