حقيقت به عقب بازگردند ؛ و منظور ، چهره‌هاى واقعى نيستند كه به پشت بازگردند . معناى دوم ، كه مراد از « وجوه » در اين‌جا اعيان و ذوات هستند نه اعضا و اجزا . چنان كه گفته مىشود : « هذا وجه الامر و هذا وجه الرأى » ، كه مراد همان شىء مورد نظر است . پس معنا چنين است : ايمان بياوريد قبل از اين كه بزرگانشان و خودشان را هلاك كنيم و به پشت واژگونشان سازيم . خداوند هلاك كردن و واژگون ساختن را به طمس تعبير كرده است و لفظ « وجوه » را آورده تا در كلام هماهنگى باشد و با سنّت و عادات اهل زبان همخوانى پيدا كند . از جملهء آيهء وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ « 1 » ، مراد از آن همان ذواتند نه برخى و عدّه‌اى خاص ؛ چون اين صفت شايستهء همهء آنهاست نه برخى از آنها ؛ و برخى ناظر نيستند ، چنان كه فاعل نيستند . در توضيح بيشتر ، اين آيه را اضافه مىكند كه : وَ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ باسِرَةٌ تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها فاقِرَةٌ « 2 » . و خداوند سبحان به‌واسطهء آن گمانى كه شايستهء همه مىباشد ، تفسير كرده است و فهميديم كه مراد از آن اعيان و ذواتند ، نه غير آن . امّا ، علّامه طباطبايى بعد از تحليل و دقّت نظر به اين سخن مىرسد كه طمس همان محو صورتهايى است كه بشر به سوى مقاصد حياتىاش به آنها روى مىنمايد ، كه در آن سعادت مورد نظر و انتظار انسان وجود دارد ؛ امّا نه محوى كه موجب فناى وجوه و زوال آن و بطلان آثار آن مىشود ، بلكه محوى كه موجب بازگشت آن چهره‌ها به پشتشان مىگردد . پس اين چهره‌ها قصد مقاصدشان را بر فطرتى كه بر آن آفريده شده‌اند ، مىكنند ؛ امّا وقتى به حالت پشت افتاده‌اند ، مراد آن است كه در پشت آن نهاده‌اند و تنها به عقب حركت مىكنند . پس مراد از تغيير و دگرگونى صورتها به پشت ، همان تغيير نفس از حالت تعادل فكر و ادراك واقعيّات به همان صورت كه هستند به حالت اعوجاج و انحطاط فكرى است ، به طورى كه حق را مشاهده نمىكند ، مگر اين كه از آن اعراض مىكنند و از آن دچار اشمئزاز مىشود و به باطل نمىنگرد ، مگر اين كه به آن گرايش دارد و شيفتهء آن مىگردد . اين ، نوعى تصرّف الهى و

--> ( 1 ) - قيامت ( 75 ) آيات 22 و 23 : در آن روز چهره‌هايى شادابند ، به سوى پروردگار خود مىنگرند . ( 2 ) - همان ، آيات 24 و 25 : و در آن روز چهره‌هايى دژم باشند . [ چرا كه ] دانند مورد عذابى كمرشكن قرار خواهند گرفت .