نفسش براى ديگرى باشد ، بر صبر ماندگار است . » اين سخن مىتواند شرح گويايى براى بيت مكزون صوفى باشد كه گفت : و لحبىّ الصّبر الجميل زهدت فى الجن * نات حين رغبت فى النيران « 1 » صبر به اين معنا ؛ يعنى فنا شدن از هر چيزى بعد از طى طريق مقامات سالكان و بقاى به خداوند . در قوّت القلوب ابو طالب مكّى ، مطالبى راجع به صبر گردآورى نموده كه نيكو گرد آورده است و در تلاش بر جمع معانى آن و ارائه فلسفه‌اى كلّى براى آن كافى است . از جمله آورده است : از دعاى پيامبر ( ص ) روايت شده است كه مىفرمود : « از تو يقينى را مىخواهم كه مصيبتهاى دنيا بر من آسان گردد . » پس بهترين افراد از حيث صبر و شكيبايى آنهايىاند كه از يقين بيشتر بهره دارند ، و آنهايى كه كمتر از يقين بهره‌مندند ، آنهايىاند كه در مصيبتها بيشتر بىتاب و ناراحتند . فرمود : « صبر برآنچه كه از آن ناخشنودى ، خير فراوانى است . » از ايشان دربارهء ايمان سؤال شد ، فرمودند : « صبر و گذشت . » عيسى ( ع ) فرمود : « شما به آنچه كه دوست داريد ، نخواهيد رسيد ، مگر به صبر كردن بر آنچه كه از آنچه خوشتان نمىآيد . » همچنين على ( ع ) صبر را ركنى از اركان ايمان برشمرده و آن را به جهاد ، عدالت و يقين مقرون ساخته است . فرمود : « اسلام بر چهار چيز بنا شده است : يقين ، صبر ، جهاد و عدالت . » سهل در تأويل سخن على ( ع ) كه فرمود : « خداوند بندهء گمنام را دوست دارد » مىگويد : « كسى كه در جريان احكام آرام است ؛ يعنى بدون اكراه و اعتراض . امّا شرط صبر در مصيبت هنگام گزند در بار نخست است . » فرمود : « صبر در بار اوّل است . » لذا گفته مىشود : « هر چيزى كوچك مىنمايد ، ولى مصيبت بزرگ ، چون بزرگ به نظر مىآيد و آن‌گاه كوچك مىشود . » از ابن عبّاس روايت شده است : « صبر در قرآن بر سه گونه است : صبر در انجام واجبات خداوند ، صبر محارم الهى و صبر در مصيبت در بار نخست . » به سفيان ثورى گفته شد : بهترين اعمال كدام است ؟ گفت : صبر بر بلاء . برخى از دانشمندان گفته‌اند : چه چيزى برتر از صبر است و حال آن كه خداوند در كتابش در بيش از

--> ( 1 ) - به خاطر دوست داشتن صبر شايسته ، وقتى كه به آتش رغبت پيدا كردم در بهشت زهد ورزيدم .