نود مورد آن را آورده است و چيزى جز صبر به اين مقدار در قرآن نيامده است . سهل مىگفت : « صبر بر سلامت سخت‌تر از صبر بر بلاست . و لذا مسلمانان صدر اسلام وقتى دنيا را فتح كردند و به رفاه رسيدند مىگفتند : به فتنهء تنگدستى دچار شديم و صبورى كرديم ، ولى به فتنهء رفاه دچار شديم و نتوانستيم صبر كنيم ؛ و آزمون به رفاه و خوشى و تنگدستى را بزرگ داشتند . و صبر بر سلامتى كه در راه مخالفت نرود و صبر بر ثروت كه در راه هواى نفس مصرف نكند و صبر بر نعمت كه از آن در گناهى كمك نگيرد . پس نياز مؤمن به صبر در اين معانى و طلب صبر بر آن مثل نياز و مطالبهء وى بر دشواريها و فقر و سختيها و ضرر است . گفته مىشود : « بر مصيبت و فقر ، مؤمن صبر مىكند و بر سلامت و خوشى ، تنها صدّيق مىتواند صبر كند . » به صبر ، در قبل از عمل ، همراه عمل و بعد از عمل نياز است ؛ در آغاز كار نياز است كه بر نيّت درست و عزم و اراده صبور باشد ، همراه عمل به درنگ در كار براى تكميل آن نياز است ؛ و بعد از آن هم براى كتمان آن و ترك تظاهر به آن و رهايى از شهرت و عجب نياز است . صبر سخت‌ترين و ناگوارترين كار بر نفس و تلخترين و دشوارترين آن بر طبع آدمى است ؛ در آن درد و فروخوردن خشم هنگام خوارى و شكيبايى ورزيدن ، و تواضع و كتمان كردن ، ادب و خوش‌اخلاقى است ؛ به‌واسطهء دست از آزار مردم و تحمّل آزار از آنها مىباشد ؛ اينها از امور مهمّى است كه بيشتر سينه‌ها از آن به تنگ مىآيد و در آن اكراه نفس و واداشتن آن به سختى و گرفتارى است . از جملهء صبر ، واداشتن آن به حق و با زبان و قلب و بدن به حق بپردازد ؛ و از جملهء آن كتمان مصيبتها و گرفتاريها و ترك آسايش در شكايت از آنهاست كه اين همان صبر جميل است و در آن شكايت و اظهار گرفتارى نيست . از جملهء صبر ، پنهان داشتن اعمال نيك و بازداشتن نفس از شوخى و لذّت از بيان آن و پنهان داشتن نيكيها و صدقات است . همچنين حفظ و پنهان داشتن فقر و صبر بر امتحان الهى در تنگدستيهاى بزرگ و دشوار . بيشتر گناهان بندگان در دو چيز است : كم صبرى در برابر آنچه كه دوست دارند و يا كم صبرى از آنچه كه از آن بيزارند . خداوند بيزارى از خير و علاقه به شر را در اين آيه باهم