كسى عملش را بر نيّت و فعليّت نفس خود ، يعنى همان شاكلهء حال و مقامش ، بنا مىكند . » وى گويى احساس مىكرد كه اين سخن به توضيح بيشترى نياز دارد و به شرح و تفصيل آن پرداخته است . مىگويد : « انسان به حسب حقيقت بشرى ظاهرش ، نوع واحدى است و حدّ واحدى دارد ، امّا به حسب باطن خويش انواع متفاوتى دارد . و براى هر نوع حدّى است غير از حدّ نوع ديگر . هرگاه براى فرد در باطنش ، طبيعت فرشتگى داشته باشد يا سرشت يكى از چهارپايان و شياطين ، اين طبيعت بر او حكم مىراند و اقدامش را جهت مىدهد . گاهى اين طبيعت ظاهر مىشود و گاهى ترجيح مىدهد كه پنهان بماند . واقعيّت آن است كه نزد بيشتر مردم پنهان و پوشيده است ؛ آن هم براى حكمتى كه اكنون شرح و بسط آن ميسّر نيست و تنها به اين بسنده مىكنيم كه فرصت همزيستى و استمرار زندگى ميان مردم اقتضا مىكند كه شاكله‌ها پنهان بماند و نيّتها مخفى باشند . هرگاه انسان قصد انجام عملى را داشته باشد ، چه در شكل عبادات يا گناه يا امور مباح ، در درون او صورتى از شاكلهء او كه همان نيّت و حقيقت اوست ، ايجاد مىشود و آن فعل تابع آن مىگردد و همان نيّت راهبر اقدام‌كننده در پشت آن عمل مىباشد . و اگر در خارج ظهور يابد با آن تناسب و سازگارى ندارد ؛ مثلا انسان متكبّر و رياكار هرگاه قصد نماز كند ، صورت آن طبيعت براى او مجسّم مىشود و به‌واسطهء آن صورت بافعلش قصد تزيين و فريب نفس خود مىكند كه به گمان او نزد مردم مورد ستايش قرار مىگيرد و نماز را به قصد ارضاى آن صورت و كامل نمودن عملى آن انجام مىدهد . به عبارت ديگر عملش را بر اساس فريب خود بنا مىكند و آن همچنين نيّت ، شاكلهء حال و عمل اوست . و نماز چيزى جز صورت ظاهرى كه به آن قصد ارضاى صورت باطنى و جلب تعجّب و محبّت ديگران كرده است ، نمىباشد . فخر رازى در تفسيرش مىگويد : « اين آيه دلالت دارد بر اين كه ، نفس ناطقهء انسانى به حسب ماهيّت متفاوت است و خداوند هم در آيهء پيش ، يعنى وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ « 1 » بيان كرده است كه قرآن براى بعضى از نفسها مايهء شفا و رحمت است و براى برخى ديگر مايهء خسران و خوارى است . » آن‌گاه با آيه قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ ، مطلب را

--> ( 1 ) - اسراء ( 17 ) آيهء 82 : و ما آنچه را براى مؤمنان مايه درمان و رحمت است از قرآن نازل مىكنيم .