براى رفع اين گمانها ، چاره‌اى جز اين نداريم كه بگوييم : اين تجربه براى جاهل امرى است ممكن اگر جهل را بزدايد ، و براى عالم اگر به علمش عمل كند . دشوارى آن در همان گامهاى نخستين است . آن‌گاه براى شخص مجرّب صاحب اراده هموار مىگردد و احساس مىكند هر گاه مرحله‌اى را پيمود بعد از آن به دنيايى از لذّتها دست خواهد يافت و در مسير سلوكش با پندار و خيال‌پرورى مواجه نخواهد شد . چيزى كه باعث مىشود ما بر مسألهء تجربه روحى تأكيد ورزيم خود قرآن است ؛ چون به محض گفتگوى بىواسطه با قرآن ، از خلال آيات و اصطلاحات آن ، افقهاى بىكرانى براى پرسندهء پژوهشگر گشوده خواهد شد . براى پاسخگويى به قرآن و پىبردن به رازهاى آن ، جز سبكبار ساختن نفس از سنگينى مادى و ترك بسيارى از بارهاى حسّى طاقت‌فرسا - كه درخواهيد يافت تنها مانع بزرگ در پيش روست - هيچ راهى وجود ندارد . تجربهء روحى چيزى جز پاكسازى روح از آلودگىهاى ناشى از امور حسّى و تصفيهء آن از مصاحبت با هر كسى كه روح را به طبيعت مادى مىكشاند ، نيست . پاكسازى و تصفيه نيز تنها با رياضتى سخت و شكيبايى و صبرى سخت‌تر از آن ميسّر است . جاى شگفتى نيست اگر بعد از آن ، كسانى كه اين تجربه را تحمّل نموده و بر دشواريهاى آن صبورى ورزيده‌اند ، تعدادشان كم باشد . چرا جاى شگفتى است ! چون كسانى كه به نوآورى در علم اتم ، پزشكى و اختراعات تازه روى مىآورند ، رنج و صبرى را تحمّل مىكنند كه در حدّ توان تنها تعداد كمى از مردم است ! از اين رو ، سنّت حيات اقتضا مىكند كه دستيابى به امور نادر ، محدود به افراد نادر باشد . غرض ما از تحمّلات روحى و فرو رفتن در آن ، نوعى كار بيهوده و اطمينان به رهايى از واقعيّت ديگرى نيست كه مىگويد قرآن روشنگر هر چيزى نيست . خوشبختانه تاريخ براى ما اين نگرش را آسان كرده است كه در تمام مراحل تاريخى بزرگانى را مىبينيم كه با اين تحمّلات آشنا بوده‌اند و بر سختيهاى آن صبر نموده و به فراسوى رمزهاى قرآن مجيد و افقهاى دوردست اخبار و اسرار آن دست يافته‌اند . هر يك از اين افراد سخنانى مشهور دارند كه در كتابهاى مشهور و قابل اعتماد وجود دارد و برخى از آنها نوشته‌هايى دارند كه بر هيچ يك از كتاب‌خوانها ، نويسندگان و پژوهشگران پوشيده نيست . اگر امثال داؤد رقى ، جنيد ، ابو بكر شبلى ، بايزيد بسطامى و بلخى را منكر شوند و بگويند اينها انسانهاى