خيال‌پرورى بوده‌اند ، هرگز نمىتوانند منكر انسانهايى چون كندى ، فارابى ، ابن سينا ، خواجه نصير طوسى ، غزّالى ، سهروردى ، ملّا صدرا ، ابن عربى ، قونوى ، مولوى ، حافظ ، سيّد جمال ، عبده و ديگر كسانى شوند كه با تحمّل رياضت در برابر قرآن مجيد ، خاضع و متحيّر ايستادند و اقرار كردند كه هر گاه فكر و انديشه به مجموعه‌اى از اسرار آن دست مىيابد خواه ناخواه به مجموعه‌اى ديگر و سپس مجموعه‌هايى ديگر كه پايان‌ناپذير هستند ، گرايش پيدا مىكند . اگر بخواهيم نوشته‌ها و سخنان آن بزرگان را ذكر كنيم و به بيان بخشى از اخبار و پاره‌هايى از اسرارى كه رياضت روحى و تجربه‌هاى فكرى آنان بدان دست يافت ، اشاره كنيم ، مثنوى هفتاد من كاغذ مىشود . مراد ما از توانايى - كه در اين باب اندك است - اين نيست كه كاملا حقّ آن را ادا كنيم و به نهايت آن برسيم ؛ چون امرى است دشوار و گمان نمىكنم كه بر آن قادر باشيم ، بلكه قصد آن است كه تا حدودى از شدّت آن بكاهيم و به فهم و قبول نزديك ساخته ، براى پژوهش دوباره و تحوّل روشهاى انديشيدن در آن ، كوششهاى پژوهشگران را به آن برانگيزانيم . اينها از مهمترين مسائلى است كه قلمهاى توانا و استعدادهاى خوب و آگاه مىتوانند به آن بپردازند . در اين جا بايد اشاره كنيم ، كلماتى كه داراى الهام وسيع و دلالت رسا هستند ، خوب است كليد اين مسأله و ديگر مسائل مربوط به قرآن و مسائل پيرامون آن باشند . حتّى معتقديم كه بايد فصل الخطاب و حكم عادلانه‌اى باشند براى كسى كه قلبش غرق در بارقه‌هاى يقين است و با رسيدن به آرامش و اطمينان به حال و آينده‌اش ، خوشبخت گشته است . طبرانى حديثى از پيامبر اكرم ( ص ) روايت مىكند كه فرمودند : « هر كس در پى علم است بايد به كاوش در قرآن بپردازد ، چون علم اوّلين و آخرين در آن موجود است . » . در روايتى ديگر آمده است : « هر كس در پى علم اوّلين و آخرين است . . . » بر كسى پوشيده نيست كه در اين جا ، معناى كاوش ، بيرون كشيدن معانى و دلالتهاى پنهانى در پشت واژگان و اصطلاحات و آيات آن و انديشيدن در آنها و آگاه شدن از ابهام‌هاى دور و ماوراى آنهاست . عبد اللّه بن عمرو بن عاص از پيامبر ( ص ) روايت كرده است كه فرمود : « هر كس قرآن بخواند ، نبوّت در ميان قلبش جاى مىگيرد ، امّا بر او وحى نمىشود . »