ابو حيّان در پاسخ اين كه حكمت چيست ؟ مىگويد : « حقيقت علم به اشياى دائمى و قراردادن هرچيز در جاى خود ، كه بايد تنها در آن موضع باشد . » در پاسخى ديگر مىگويد : « حكمت ؛ يعنى اقدام به حقايق اعتقاد در علم و نهايت تلاش را به نفع علم به كار بستن . » اين معنا با آنچه كه علّامه طباطبايى در إثناى شرح آيهء 63 سوره زخرف كه مىگويد : « حكمت ؛ يعنى معارف الهى از عقايد حقّه و اخلاق نيكو » چندان دور نيست . حكيم گنابادى در تعريف حكمت با توسع ، كه سخن او هم حكمت است ، مىگويد : « حكمت عبارت است از : درك مسائل دقيق و ظريف صنع الهى و غايت و هدفى كه بر آن مترتّب است ، كه همان حكمت نظرى است ؛ و درك قدرت صنع مصنوع كه مشتمل بر دقايق صنع و غايات مترتّب به غايتى كه به نسبت مقام صانع برترين غايات است ، كه همان حكمت عملى مىباشد . حكمت بر هريك از اينها و بر هردو اطلاق مىشود . وقتى درك ظرافتهاى به وديعت نهاده در مصنوعات و اعمال دقايق متصوّر آنها مخصوص خداوند است ، پس حكيم على الاطلاق همان خداوند است و ديگر مردمان به ميزان دركشان و قدرتشان بر صنع ، حكيمند . اين حكمت - يعنى درك دقايق مصنوع الهى و غايات مترتّب بر آن و قدرت بر صنع مصنوع ، مشتمل بر غاياتى منتهى به غايتى كه برترين غايتهاست مىباشد - رسيدن به آن ممكن نيست ، مگر بعد از گشوده شدن قلب به واسطهء ولايت ؛ در قلب هم گشوده نخواهد شد ، اگر چشم قلب بازنگردد ؛ و اگر چشم قلب گشوده نگردد ، درك تنها به واسطهء خيال ممكن مىگردد و خيال هم در دركش خطا مىكند و تنها از حدّ غايات دنيوى فراتر مىرود . هرگاه در قلب به واسطهء ولايت گشوده گردد : اوّل اين كه ، آدمى دقايق صنع وديعه نهاده شده در نفسش و عالم كوچكش را درك مىكند و حيله‌هاى شيطان در فريب وى و ظرافتهاى فرشته در تصرّف او را بازمىشناسد ؛ و بر دفع حيله‌هاى شيطان و تقويت تصرّف فرشته قدرت مىيابد . هرگاه در اين كار استقامت يابد و از تصرّف شيطان رهايى يابد ، مىتواند به درك دقايق صنع در عالم بزرگ و غايات مترتّب بر مصنوعات خداوند نايل آيد و به ميزان توانايىاش - كم يا زياد - در تصرّف آن قدرت گيرد . ادراك دقايق در عالم كوچك نفس و قدرت در آن عبارت است از : نبوّت و جانشينى آن و ادراك و توانايى در عالم بزرگ عبارت است از : رسالت و جانشينى آن و اساس آن همان ولايت است . مىتوان حكمت را به