به تفصيل بياوريم ، ولى خوشحاليم كه موردى از آن را مىتوانيم ارائه دهيم . سخن ايشان پيرامون اين آيه است : وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ « 1 » . ايشان گفته‌اند : اين يعنى بر اساس ايمان ، بدون اسباب خارجى و جارى در سنّت الهى به خداوند بسنده كردن . . . حقيقت امر آن است كه تنفيذ اراده و پيروزى و دست يافتن به مقصود در عالم مادّه ، به اسباب طبيعى و معنوى نيازمند است ، و انسان هرگاه ارادهء وارد شدن در كارى كه براى او مهم است ، نمايد و اسباب طبيعى مورد نياز او مهيّا گردد ، ميان او و آنچه را كه مىخواهد تنها اختلال اسباب روحى مانع مىشود ؛ مثل : ضعف اراده ، ترس ، غم ، سبك‌سرى ، حرص ، حماقت و بدگمانى و . . . اينها امور مهمّ و كلى است و هرگاه بر خداوند سبحان توكّل نمايد كه در آن ارتباطى است با سببى كه غير مغلوب است ، سببى كه وراى همهء سببهاست ، نيرويى ارادهء او را قوى مىسازد كه هيچ سببى از اسباب روحى مخالف بر آن غالب نمىشود ؛ و نيل به مقصود و سعادت حاصل است . در توكّل بر خداوند جهت ديگرى هم هست كه تأثير خارق العاده همراه آن است ، چنان كه در اين آيه پيداست : وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ « 2 » . چه نيكوست أنفاس ابو طالب مكّى كه به شرح حال متوكّل مىپردازد و مىگويد : « آرامش قلب دارد از توجّه و اشراف به بندگان ؛ و قطع همّ و غم از انديشيدن به طمع آنچه كه نزد آنان است ؛ دل به مقلّب و مدبّر بسته است ، انديشه‌اش به قدرت قادر مشغول است و عدم اسباب او را به آنچه كه علم وى بر حذر مىدارد و مذمّت مىكند ، وانمىدارد و مانع او نمىشود كه حق را بگويد و يا به آن عمل كند و يا در راه خدا دوست بدارد و يا دشمن كند با جريان يافتن اسباب به دست مردم ؛ و در نتيجه به خاطر شرم از آنها يا طمع به آنها حق را ترك گويد ؛ و يا از قطع منافع بترسد . و نيازها و مشكل احتياج او را به انحطاط در ميل مردم و گرايش به باطل و يا سكوت در برابر وارد نمىسازد . » از برخى از دانشمندان نقل مىشود : « خداوند سبحان انسانها را آفريد ، ولى آنها را از

--> ( 1 ) - آل عمران ( 3 ) آيهء 173 : خدا ما را بس است ، و نيكو حمايتگرى است . ( 2 ) - طلاق ( 65 ) آيهء 3 : و هركس بر خدا اعتماد كند ، او براى وى بس است . خدا فرمانش را به انجام رسانده است .