كردار و نيّت حمل شود . همچنين آيهء وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ « 1 » ؛ وَ سَبِّحْ بِالْعَشِيِّ « 2 » ؛ و فَسَبِّحْهُ وَ أَدْبارَ السُّجُودِ « 3 » ؛ لَوْ لا تُسَبِّحُونَ « 4 » . تنها عاقل مكلّف نيست كه به تسبيح و پرستش خداوند مشغول است ، بلكه آسمان و زمين و هر آفريده‌اى به تسبيح و پرستش و سجدهء او مشغول و در برابر ذات او خاضع است . و به الوهيت او اعتراف مىكند ؛ و به پروردگارىاش اقرار دارد ؛ و هر يك روش خود را در گفتار ، رفتار و عمل دارند . براى عقل آسان است كه دريابد و بفهمد كه چگونه هر موجود ، زبانى دارد مانند انسان . پرنده و حيوان از كلمات يا اصوات به تسبيح خالق خود مشغولند ، امّا براى عقل آسان نيست كه چگونگى تسبيح جماد ، زمين و آسمان و آنچه ميان و در دل آنهاست را درك كند ؛ ناچار تسبيح بايد معناى ديگرى غير از معناى گفتار به كلمات و اداى صوت اشاره داشته باشد . چون ما شيوهء هر شىء در عبادت و روش آن را در تسبيح نمىفهميم ، نبايد گفت كه آنها خداوند را تسبيح نمىكنند و سرگرم عبادت و ستايش وى نيستند . ما براى فراگيرى روشهاى أشياء در پرستش خالقشان توانايى نداريم ؛ چون قابل اندازه‌گيرى نيست ؛ و بعيد نيست كه برخى از بندگان برگزيده مثل : پيامبران ، فرشتگان و اوليا ، بهره‌اى از تسبيح اشياء را بدانند ؛ و هر يك ، مقدار توانايى و استعداد خود را دارند . عبد القادر الجزائرى در كتاب المواقف در برابر آيهء وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ « 5 » ، چه بليغ و عميق گفته است كه اعتقاد دارد هر تسبيح‌كننده‌اى ، عالم و ناطق است ؛ و به نطق خود درك مىكند و هر چيزى كه بر او اسم موجود در هر مرتبه‌اى از مراتب وجود باشد - چه وجود عينى خارجى داشته باشد و چه ذهنى و خيالى يا وجود لفظى و يا وجود خطّى - و همهء محسوسات و معانى ، به تمام اوصاف حيات ، علم ، قدرت ، اراده ، شنيدن ، ديدن و كلام و . . . توصيف مىشود ؛ چون اين اوصاف و احوال تابع وجودند . هر جا كه وجود باشد اين

--> ( 1 ) - بقره ( 2 ) آيهء 30 : و حال آن كه ما با ستايش تو [ تو را ] تنزيه مىكنيم . ( 2 ) - آل عمران ( 3 ) آيهء 41 : شبانگاه او را تسبيح گوى . ( 3 ) - ق ( 50 ) آيهء 40 : و به دنبال سجود [ در صورت تعقيب و نافله ] او را تسبيح گوى . ( 4 ) - قلم ( 68 ) آيهء 28 : چرا خدا را به پاكى نمىستاييد ! ( 5 ) - اسراء ( 17 ) آيهء 44 : و هيچ چيز نيست ، مگر اين كه در حال ستايش ، تسبيح او مىگويند .