برزخ ، عالم قبر است . و همان عالم مثال است كه انسان بعد از مرگش تا لحظهء قيامت در آن‌جاست . » عبد الرزاق كاشانى در اصطلاحات صوفيه مىگويد : « برزخ ، فاصلهء ميان دو چيز است و از آن ، به عالم مثال مىروند ؛ يعنى مانع بين اجسام ناپاك و عالم ارواح مجرّد ؛ يعنى دنيا و آخرت ، و كشف صورى از آن عالم است . » از اين دو سخن به يقين مىفهميم كه برزخ ؛ يعنى حيات در قبر بعد از مرگ ، يا در عالم مثال ، كه حكيمان از آن سخن مىگويند و وحى هم وجود آن را تأييد مىكند . اختلاف در نام‌گذارى دليل بر اختلاف در حقيقت نيست ؛ چه بسا اشارهء بعيدى به اختلاف درجات مؤمنون و تفاوت مراتب و منازلشان داشته باشد . اين امرى است كه در درستى آن هيچ شكى نيست . چون مؤمنان - چه در دنيا و چه در آخرت - همه در يك درجه و مقام نيستند . غزّالى در كتاب « المضنون به على غير اهله » دربارهء برزخ كه همان عالم قبر است ، مىگويد : « وقتى نفس از بدن جدا گردد ، قوّهء وهميّه را با خود مىبرد و منزّه از بدن جدا مىگردد ؛ و چيزى از هيأت بدن با آن نيست و هنگام مرگ ، از جدايى از بدن و دنيا آگاه است . همان انسان مرده در قبر داراى توهّم است و به همان صورتى كه در دنيا دچار تخيّل و توهّم مىشد ، بدن درآمده به قبر هم تخيّل دارد و دردهاى ناشى از عذابهاى حسّى را حس مىكند . اين همان عذاب قبر است ، آن‌گونه كه شرايع راستين مىگويند . و يا خوشبخت است كه آن را به همان صورت تخيّل مىكند ، مطابق اعتقادها ، بهشت و رودها ، باغها ، جوانان خوبرو و حور العين و آب گوارا ، كه اينها پاداش قبر است . لذا پيامبر ( ص ) فرمود : خ قبر ، يا باغى از باغهاى بهشت است و يا گودالى از گودالهاى جهنم . » پس قبر حقيقى ، اين هيأتها و عذاب و پاداش قبرند كه بيان كرديم ؛ و نشئه ديگر خروج نفس از غبار اين هيأتهاست ، چنان كه جنين از جايگاه خود خارج مىشود ، كه در قرآن هم آمده است : قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ « 1 » . عبد اللّه شبّر در كتاب حق اليقين از امام صادق ( ع ) نقل مىكند : « به خدا سوگند ! بر شما

--> ( 1 ) - يس ( 36 ) آيهء 79 : بگو : « همان كسى كه نخستين بار آن را پديد آورد ، و اوست كه به هر [ گونه ] آفرينشى داناست . »