دويست برگى و حتى بيشتر بود و گفته مىشد كه چهل جزء است . « 1 » در ميان آثار او اثرى با نام تاريخ الخلفاء نيز ياد شده كه مانند بسيارى از آثار ديگر او تاكنون اثرى از وى يافت نشده است . دو اثر بزرگ وى و نيز دو رسالهء او به‌طور معجره آسائى ، هر كدام فقط يك نسخه خطى ، برجاى مانده است . يكى المنمق و ديگرى المحبر . به نظر مىرسد كه كتاب المحبر ، در قرن پنجم شهرت فراوانى داشته و به همين دليل ، خطيب بلافاصله پس از ياد از وى او را با تعبير « صاحب كتاب المحبر » ياد كرده و نوشته است كه وى از هشام كلبى روايت دارد . وى در اصل بغداد بوده اما در ذى حجه سال 245 در سامرا درگذشته است . « 2 » ياقوت شرح حال وى را از نديم و مرزبانى آورده است . مرزبانى گفته است كه او از كتب ديگران اقتباس مىكرد و در كتابهاى خود مىگذاشت . از جمله ، وى كتابى را كه اسماعيل بن ابى عبيدالله تأليف كرده بود ، از ابتدا تا انتها در كتاب خود آورده و حتى يك كلمه هم كم و زياد نكرده است . « 3 » مسعودى با ياد از نام وى ، از كتابهايش بهره برده است . « 4 » ابن طاووس ( م ذى قعدهء 664 ) عالم شيعى قرن هفتم ، نسخه‌اى از المحبر را در دست داشته و از آن در كتاب طرائف نقل كرده كه در آنجا شش صحابى و شش تابعى عقيده‌شان دربارهء جواز متعه نقل شده است . كلبرگ نوشته است : در متن فعلى ، تنها از پنج صحابى ياد شده و از هيچ تابعى ياد نشده است . به نظر مىرسد ابن طاووس نسخه‌اى از اين تأليف در دست داشته كه از تنها نسخهء موجود در موزهء بريتانيا كه محقق بر اساس آن كتاب را به چاپ رسانده متفاوت بوده است . « 5 » كتاب ديگرى نيز با نام مَن استُجيبَتْ دَعْوَتُه از محمد بن حبيب در اختيار ابن طاووس بوده كه وى آن را تلخيص نيز كرده است . وى در مُهَج الدعوات و اقبال الاعمال از آن نقل كرده است . از اين اثر ، اثرى در دست نيست . « 6 » آنچه مهم است اين كه ، در حال حاضر دو اثر برجاى ماندهء وى ، حاوى اخبار تاريخى بسيار با ارزش و منحصر به فرد است . اين دو كتاب ، آگاهيهايى است از زندگى و مناسبات اجتماعى و قبائلى عرب و مشتمل بر رساله‌هاى كوچكى است كه رسالت هر كدام ثبت نوعى خاص از اطلاعات اجتماعى و تاريخى است . مىتوان گفت كه بيشتر اخبار كتاب المنمق « 7 » دربارهء قريش و به‌طور عمده از دوران

--> ( 1 ) . الفهرست ، ص 119 ( 2 ) . تاريخ بغداد ، ج 2 ، ص 277 - 278 ( 3 ) . معجم الادباء ، ج 18 ، ص 113 ( 4 ) . نك : التنبيه والاشراف ، ص 174 ( 5 ) . كتابخانهء ابن طاووس ، ص 439 ( 6 ) . كتابخانهء ابن طاووس ، ص 362 - 363 ( 7 ) . المنمق ، تصحيح احمد خورشيد فاروق ، ( هند ، 1964 ) بيروت ، عالم الكتب ، 1405