ابن كثير از وى با عنوان « من ائمة التاريخ » ياد كرده است . « 1 » وى نيز درست بمانند ابن سعد در زمانى بوده كه درگير ماجراى « المحنه » و يا سختگيرى معتزله و در رأس همه مأمون بر ديگران در باب خلق قرآن شده است . « 2 » ابن نديم از وى ياد كرده و پنج كتاب براى وى برشمرده است . نخست كتاب الطبقات . دوم كتاب التاريخ . سوم كتاب طبقات القراء . چهارم كتاب تاريخ الزمنى و العرجان و المرضى و العميان و در نهايت كتاب اجزاء القرآن . « 3 » تا آنجا كه آگاهيم تنها دو كتاب تاريخ و طبقات او به دست ما رسيده و چاپ شده است . دربارهء وى نيز ميان اصحاب رجال اختلاف است ، گرچه نوعا وى را توثيق مىكنند . وى بصرى است و بصريها به دليل داشتن گرايشهاى عثمانى يا نزديك به آن - مانند مدائنى - بخت يارشان است كه از سوى اصحاب حديث تأييد شوند . بخارى در كتاب خود در هيجده مورد ، رواياتى از وى نقل كرده و اين نيز فرصتى ديگر بوده تا رجال شناسان بعدى در قدح وى كمتر سخن بگويند . بايد اعتراف كرد كه وى اعتناى كافى به سند دارد و اين مقبول اصحاب حديث است . كمترين علائق از نوع تشيع عراقى در خليفه يافت نمىشود . كتاب تاريخ او كه به روايت بقىّ بن مخلد قُرْطُبى « 4 » ( 201 - 276 ) باقى مانده ، در سال 1386 قمرى به كوشش اكرم ضياء العمرى در عراق ( به مساعدت مجمع علمى عراق ) به چاپ رسيده و در سال 1414 به كوشش سهيل زكار چاپ ديگرى از آن عرضه شده است ! ( بيروت ، دارالفكر ) . العمرى شرح حال مفصل وى و آنچه را كه دربارهء وى و خاندانش در دست بوده در مقدمه آورده است . العمرى فهرستى از مآخد خليفه را در تاريخ او به دست داده است . خليفه در سيره به طور عمده بر ابن اسحاق تكيه كرده است . وى همچنين از كتاب تاريخ الخلفاء ابن اسحاق نيز بهره برده و روايات متعددى دربارهء دورهء نخستين خلافت از ابن اسحاق نقل كرده است . گفته شده كه بيش از صد بار نام ابن اسحاق در كتاب تاريخ خليفه آمده است . « 5 » راوى و يا نويسندهء ديگرى كه وى از او بهره برده وهب بن جرير است كه از روايات و يا آثارش مورد استفادهء ابن سعد در طبقات قرار گرفته است . نوشتهء ابومعشر نيز كه از ميان رفته ، از مآخذ خليفه بوده است . مدائنى از استادان رسمى وى بوده و او به‌طور مستقيم از وى نقل

--> ( 1 ) . البداية و النهاية ، ج 10 ، ص 322 ( 2 ) . اخبار القضاة ، ج 2 ، ص 175 ( 3 ) . الفهرست ، ص 288 ( 4 ) . گفته شده وى نخستين كسى است كه دانش تاريخ را به اندلس برده است . ( 5 ) . اسهامات مؤرخى البصرة ، ص 191