كرده است . گفته شده كه در بخش فتوحات و اخبار دورهء خلفاى نخست ، پنجاه درصد نقلها از مدائنى و به احتمال از كتاب جمل ، كتاب صفين و كتاب خوارج اوست . « 1 » از ديگر مشايخ او كه برخى صاحب كتابهايى بوده‌اند و محتمل است كه وى از مكتوبات آنها با اجازه و يا شفاها از آنها رواياتى را نقل كرده باشد ، عبارتند از ابوعبيده معمر بن مثنى ( م 209 ) ، هشام كلبى ، سحيم بن حفص ( م 190 ) وليد بن هشام قحذمى ، « 2 » عبد الله بن مغيره و بسيارى ديگر . « 3 » دربارهء تاريخ خليفه گفته شده است كه اين كتاب قديمىترين اثر تاريخى است كه به صورت سالشمار حوادث را ثبت كرده و به دست ما رسيده است . امتياز ديگر كتاب آن است كه آمار و ارقامى را ثبت كرده كه در منابع ديگر نيامده است . وى به حوادث داخلى دنياى اسلام مانند شورش يزيد بن مهلب كمتر پرداخته و در عوض دربارهء فتوحات اخبار بيشترى آورده است . « 4 » با همهء آنچه دربارهء تاريخ خليفه گذشت ، گفته شده كه معاصران وى از كتاب او استقبالى نكرده و در آثارى كه اندكى پس از آن تأليف شده ، از آن نقل نكرده‌اند . طبرى تنها يك بار آن هم در حوادث سال 141 از وى ياد كرده است . ازدى ( م 334 ) در تاريخ موصل خود از آن بهره برده « 5 » اما بعدها ، ذهبى و يا ابن كثير از آن استفاده نكرده‌اند . محتمل چنان است كه كتاب در دسترس آنها نبوده است . تاريخ در نگاه مورخان كهن ، به معناى سال است و به‌طور عمده به معناى تقويم اعم از سال تولد ، درگذشت ، سال رخ دادن حوادث و مانند اينها به كار مىرود . خليفه در مقدمه كتاب خود در وصف تاريخ مىنويسد : اين كتاب تاريخ است و مردمان كار حج و روزهء خويش و نيز عدهء زنان و مدت ديون خود را با تاريخ تعيين مىكنند . پس از آن ، از تاريخ يزدجرى سخن مىگويد و آنگاه از مبدأهاى تاريخى متعدد كه اعراب از پس از هر حادثه ، براى چندى آن را حفظ مىكردند و آخرين آنها حملهء ابرهه به مكه بوده است . پس از آن ، از پيدايش تاريخ هجرى سخن گفته و بدنبال آن بحث تاريخى خود را از تولد پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم آغاز و تا سال 232 ادامه مىدهد . از ويژگيهاى عمدهء كتاب ، ارائهء آگاهيهايى دربارهء صاحبمنصبان حكومتى در هر سال و

--> ( 1 ) . اسهامات مؤرخى البصرة ، ص 192 ( 2 ) . دربارهء اخبار وليد بن هشام نك : اسهامات مؤرخى البصرة ، صص 150 - 162 ( 3 ) . نك : مقدمهء العمرى بر تاريخ خليفه ، صص 26 - 45 ( 4 ) . مقدمه زكار بر تاريخ خليفه ، ص 10 ( 5 ) . اسهامات مؤرخى البصرة ، صص 201 - 212