لحاظ تنوع تاكنون نيز مانند سبل الهدى نوشته نشده است . آنچه ابن اثير و ابن كثير در سيره نوشته‌اند ، بايد از مآخذ دست دوم به حساب آيد . دو مجلد نخست از تاريخ الاسلام ذهبى سيره است . السيرة النبويه از ابن سيدالناس ( م 734 ) در دوجلد « 1 » و السيرة النبويه از ابن كثير و مجلد نخست عيون التواريخ از محمد بن شاكر كتبى ( 764 ) و امتاع الاسماع مقريزى ( م 845 ) كارهاى ديگرى در اين زمينه از قرن هشتم و نهم هستند . السيرة الحلبيه يا انسان العيون فى سيرة الامين المأمون « 2 » از على بن برهان الدين حلبى ( 975 - 1044 ) از ديد گردآورى اخبار و رفع تناقض اخبار اثر بديعى از قرن يازدهم است . از آثار سودمندى هستند كه نبايد مورد غفلت قرار گيرند ، تاريخ الخميس است كه بخش عمدهء آن ويژهء سيرهء نبوى است و البته تاريخ خلفا را نيز دارد كه ما در جاى ديگرى از آن سخن گفته‌ايم . كتاب المواهب اللدنية بالمنح المحمدية از احمد بن محمد قسطلانى ( م 923 ) در سه مجلد به چاپ رسيده است . « 3 » از آخرين كارها در اين زمنيه كتاب السيرة النبوية زينى دحلان ( م 1304 ) است كه ناظر به سيرهء حلبى مىباشد . « 4 » تحريف در سيره عوامل چندى موجب گرديد تا در كنار علاقه شديدى كه به حفظ سيره رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم و جزئيات آن وجود داشت ، تمايل به تحريف اخبار سيره نيز پديد آيد . اين تمايلات مىتوانست ناشى از دسته بندىهاى سياسى و فرقه‌اى و همچنين اختلافات قبيله‌اى باشد ، همچنانكه بىتوجهى عالمان سيره دان به جدا كردن اخبار درست و توجه به گردآورى هر چيز و هر خبر ، سبب رسوخ كژيهاى فراوانى در كتب سيره گرديد . بايد توجه داشت كه پس از رحلت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در مسائل سياسى ، اختلافهايى ميان قريش پديد آمد و جناح بنديهاى سياسى كه ريشه در نزاعهاى قبيله‌اى گذشته داشت ، سبب جدا شدن منافع هر يك از جناحها از ديگرى شد . شدت اين نزاع پس از روى كار آمدن بنى اميّه ( در سال 41 ) و دفاع آنان از ميراث خلفاى نخست ، در برابر امام على عليه السلام و انصار ، مىتوانست نگرش اين گروهها را دربارهء حوادث عهد آغازين اسلام و گروههاى

--> ( 1 ) . تصحيح محمد العيد الخطراوى و محيى الدين مستو ، دمشق ، دار ابن كثير ، 1413 ( 2 ) . بيروت ، دارالمعرفة ، ( بدون سال چاپ ) ( 3 ) . تصحيح مأمون بن محيى الدين الجنان ، بيروت ، دارالكتب العلمية ، 1416 ( 4 ) . چاپ اخير كتاب در بيروت ، داراحياء التراث العربى ، 1416 در دو جلد نشر شده است .