نبايد غفلت كرد كه شام منطقه‌اى عربى تحت سلطهء روميان بود و اميد مىرفت كه با يك حركت عربى روى موافق نشان دهند . مهمترين قبايل عرب در شام عبارت بودند از : لخم ، جذام ، غسّان وعامله « 1 » با اين وجود در ميان مسلمانان چنين شهرت داشت كه اين جنگ با « بنى الاصفر » است « 2 » و مقصود از بنى الاصفر روميان بودند . چنين خبرى براى مسلمانان كه در برابر سپاهيان شام ، نيروى اندكى داشتند تا اندازه‌اى نگران كننده بود . آنان مىبايست به تناسب ، سپاه بزرگى فراهم آوردند و طبعا چنين اقدامى نمىتوانست در پنهانى صورت گيرد . « 3 » رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم نمايندگانى را به مناطق مختلف و از جمله مكه فرستادند تا مردم را براى اين سفر آماده كنند . آن حضرت مقصد را بيان كرد و به عنوان يك تكليف شرعى از مسلمانان خواست تا در آن شركت كنند . صرف نظر از آنچه مربوط به جنگ با روميان مىشد ، غزوهء تبوك از جهاتى يك آزمايش براى مسلمانان و آشكار كردن منويات باطنى آنان بود . دليلش نيز آن بود كه سفر مزبور در فصلى بسيار گرم ، در راهى بسيار طولانى و با وجود مشتقات فراوان ، و درست در زمان رسيدن محصولات و وقتى بود كه مردم علاقه‌مند بودند تا زير سايهء درختانشان بنشينند . « 4 » مشكل سفر تا به آنجا بود كه ، به حق آن را « جيش العسره » ناميدند . زمانى كه بسيج عمومى اعلام گرديد ، اعتراض برخى از مسلمانان ضعيف الايمان آغاز شد . در آن ميان ، منافقان كه اكنون بيش از هر زمان ديگر بودند فعال شدند . بهانه جويان براى رفع مسئوليت از خويش ، انواع بهانه‌ها را مطرح كردند و كوشيدند تا به نحوى از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم اجازه ماندن در مدينه را بگيرند . قرآن در سورهء توبه به بيان اين تلاش‌ها پرداخته و به تفصيل از گروههايى كه همدلى با پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم داشته يا در صدد يافتن گريز گاهى براى خلاصى از مسئوليت اين سفر بودند ، سخن گفته است . نقل آيات بهتر از نقل هر گونه اشارهء تاريخى است . مطالب مربوط به تبوك و بسيج عمومى از آيهء 38 سورهء توبه آغاز مىشود : « اى كسانى كه ايمان آورديد ، چيست كه چون به شما مىگويند كه براى جنگ در راه خدا بسيج شويد ،

--> ( 1 ) . المغازى ، ج 3 ، ص 990 ( 2 ) . المصنف ، ابن ابى شيبه ، ج 7 ، ص 423 ؛ دربارهء نامگذارى آنها وجوه مختلفى گفته شده از جمله آن كه اينان اولاد صفربن روم بن يعصو هستند . نك : تاج العروس ، ج 12 ، ص 336 ( 3 ) . كعب بن مالك مىگويد : رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در غزوات گذشته خبر مربوط به مقصد را پنهان نگاه مىداشت اما اين بار چنين نكرد زيرا سفرى دشوار بود و مردم مىبايست خود را آماده مىكردند . طبقات الكبرى ، ج 2 ، ص 167 ؛ المنصف ، ابن ابى شيبه ، ج 7 ، ص 422 ؛ المغازى ، ج 3 ، ص 990 ( 4 ) . السيرة النبويه ، ابن هشام ، ج 4 ، ص 516