روى به فرار نهاد و ديگران به دنبال آنان گريختند . حملهء مشركان پيش از طلوع آفتاب در آخرين ساعات شب بوده است . عباس بن عبد المطلب مىگويد : در آن لحظه تنها كسى را كه من در كنار رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم ديدم ابوسفيان بن حارث بود كه افسار قاطر رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم را در دست داشت . او مىگويد : زمانى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم ديد همه در حال گريزند به من دستور داد تا آنها را صدا بزنم آنگاه فرمود بگو : اى گروه انصار ، اى « اصحاب سمره » . « 1 » در اين لحظه آنان به سرعت بازگشتند ، همانگونه كه ماده شتران به سوى بچه خود مىآيند . « 2 » اميد رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم نه به نومسلمانانِ پس از حديبيه بلكه به اصحاب شجره و انصار بود . در نقل فوق ، عباس از درستى و راستى انصار و مقاومتشان در جنگ ستايش مىكند . رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم خود نيز فرياد مىزد : اى مردم ! به سوى من آييد ، من رسول خدا هستم ، من محمد بن عبد اللّه صلى الله عليه و آله و سلم هستم . اما كسى بر جاى نماند . « 3 » در نقل ديگرى آمده است كه همگى مسلمانان بجز اندكى شامل چند تن از مهاجر و انصار به هزيمت رفتند . بر جاى ماندگان تنى چند از خاندان خود پيامبر همچون على عليه السلام ، عباس ، « 4 » ابوسفيان بن حارث و يكى دو سه نفر ديگر بودند . ابن ابى شيبه از حكم بن عتيبه نقل مىكند : زمانى كه مردم در حنين گريختند جز چهار نفر ، كسى با پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم نماند ، سه نفر از بنى هاشم و يك نفر جز آنها . « 5 » در شعر عباس بن عبد المطلب نيز آمده است كه ما تنها نُه نفر بوديم كه در كنار رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم مانديم و ديگران گريختند . « 6 » حارثة بن نعمان به دستور رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم به شمارش افرادى كه گريخته بودند پرداخت ! او مىگويد به زحمت تخمين زدم كه حدود يكصد نفر هستند ؛ گفته‌اند كه سى و سه تن از مهاجران و شصت و هفت نفر از مهاجران بوده‌اند . « 7 » در اينجا زمينهء جعل اخبار وجود داشته است ، چه همهء دو طايفه كوشيده‌اند تا خود را از فراريان ندانند . به هر روى پايدارى تنى چند و بازگشت شمارى از مهاجران و انصار و مقاومتشان ،

--> ( 1 ) . درختى كه بيعت رضوان در زيرآن انجام شد . ( 2 ) . المغازى ، ج 3 ، ص 899 - 898 ؛ سبل الهدى والرشاد ، ج 5 ، صص 477 - 476 ؛ السيرة النبويه ، ابن هشام ، ج 4 ، ص 445 ( 3 ) . السيرة النبويه ، ابن هشام ، ج 4 ، ص 443 ( 4 ) . انس مىگويد : و كان علىّ يومئذ اشدّالناس قتالًا بين يديه ، سبل الهدى والرشاد ، ج 5 : ص 478 ؛ به نقل از طبرانى و ابويعلى . ( 5 ) . سبل الهدى والرشاد ، ج 5 ، ص 485 ( 6 ) . سبل الهدى والرشاد ، ج 5 ، ص 511 ( 7 ) . المغازى ، ج 3 ، ص 901 - 900 ؛ سبل الهدى والرشاد ، ج 5 ، ص 485