او مىشود . گفته‌اند هيچ مسلمانى نبود جز آن كه در حفر خندق كار مىكرد . ابوبكر و عمر نيز در هنگام كار با هم بودند ، در يك جا سكونت داشتند و در حال حركت ، با يكديگر راه مىرفتند ! آن دو با جامه‌هاى خود خاك مىبردند چون زنبيلى باقى نمانده بود . براء بن عازب مىگويد : رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم لباس سرخ پوشيده و چون سرخ بود ، اين لباس بسيار به او مىآمد . آن حضرت در حالى كه موهايش بر روى شانه هايش ريخته بود خاك را بر پشت خود حمل مىكرد . ابو سعيد خُدْرى گويد : آن حضرت ضمن بردن خاك مىفرمود : اللّهم لَوْلا أنت مَااهْتَدَيْنا * وَ لا تَصَدَّقْنا و لا صَلَّيْنا « 1 » رجز مهاجران و انصار آن بود كه : نحن الذين بايعوا محمداً * على الْجهاد مابقينا أبداً و رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم نيز مىفرمود : اللّهم لاخير الا خَيْرالاخرة * فَاغْفِر للانصار و المهاجرة « 2 » شمار مسلمانان در اين جنگ سه هزار تن بوده است و طبعاً همهء افراد بالغ كه در مدينه بوده‌اند در آن شركت داشته‌اند . آنان با تلاش گستردهء خود در طول شش روز خندق را آماده كردند . « 3 » آن حضرت محل استقرار خود را كوه سلع - كه بعدهابه آن كوه احزاب گفته شد - قرار داده و در قسمتى كه روبروى آن خندق قرار داشت خيمه‌اى از چرم بنا كردند . « 4 » سپاه قريش زمانى در وادى عقيق - ناحيهء وسيع شمال مدينه به سمت ذى الحليفه - مستقر شدند كه خندق آماده شده بود . آنان شتران خويش را در صحرا رها كردند ، اما چيزى جز خارها ، براى خوردن يافت نشد ، زيرا فصل درو محصولات گذشته بود . علاوه بر اين آن روزها بارانى نيامده و اطراف مدينه خشك بود و همين سبب ضعف شديد شتران سپاه شده بود . « 5 » در اخبار سيره مكرر به سرما اشاره شده است . حُيَى بن اخطَب كه يكى از محدثان ، وى را در خودخواهى و نخوت به ابوجهل تشبيه كرده ، سريعتر از سپاه قريش به مدينه آمد و به سراغ كعب بن اسد رئيس بنى قريظه و امضاء كنندهء معاهده با رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم آمد . او به

--> ( 1 ) . طبقات الكبرى ، ج 2 ، ص 71 ؛ المغازى ، ج 2 ، ص 449 ؛ دلائل النبوه ، بيهقى ، ج 3 ، ص 413 ؛ در آنجا دو بيت ديگر نيز بر قياس بيت مذكور آمده است . ( 2 ) . طبقات الكبرى ، ج 2 ، ص 70 ؛ المغازى ، ج 2 ، ص 453 ؛ دلائل النبوه ، بيهقى ، صص 411 - 410 ؛ در مصرع دوم پاسخ انصار در برخى نقلها ، به جاى كلمه « الجهاد » الاسلام آمده و انس بن مالك تأكيد كرده كه اصحاب پيغمبر صلى الله عليه و آله و سلم در روز خندق بيعت بر اسلام را در شعر خود مىخواندند . ( 3 ) . طبقات الكبرى ، ج 2 ، ص 67 ؛ در نقلهايى ديگر شانزده ، هفده روز و حتى بيست و چهار روز آمده است : نك : عيون الاثر ، ج 2 ، ص 87 ( 4 ) . المغازى ، ج 2 ، ص 454 ( 5 ) . المغازى ، ج 2 ، ص 244