وحشت داشت . آنان در رفت و آمد بين جبههء جنگ با محلهء سكونت خانواده هايشان بودند ، يك بار نيز گروهى از مسلمانان كه عازم قبا بودند در راه به عده‌اى از يهودى برخوردند ، يهوديان بنى قريظه به تيراندازى پرداختند و مسلمانان نيز جواب دادند و گروهى از دو طرف زخمى شدند . ناقل مىگويد : پس از آن اجتماعى از يهود نديديم . « 1 » آنچه كه به عنوان نتيجه بايد گفت - و واقدى آن را صحيح‌ترين اقوال مىداند - آن است كه خندق از كوه ابوعبيد تا راتج امتداد داشته است . محتمل است كه در نواحى ديگر از جمله آنچه دربارهء عبدالاشهل گفته شده ، به صورت احتياطى كارهايى صورت گرفته باشد . بنابراين حصار طبيعى مدينه به وسيلهء حرّه كار مسلمانان را سهل كرده و تنها در قسمت شمالى مدينه خندقى حفر شد . عمق خندق به اندازه قامت يك انسان بوده . « 2 » و عرض آن به اندازه‌اى كه - احتمالًا بطور متوسط چهار متر - عبور آن نه تنها براى پيادگان بلكه براى سواران - به جز موارد استثنايى آن هم نواحى نسبتاً باريك - ممكن نبوده است . گزارشات ريز واقدى از عملكرد صحابه در حفر خندق جالب توجه است . اجمالى از آنها بدين قرار است : مسلمانانى كه در كنار كوه سلع خندق مىكندند ظرف خود را پر از خاك كرده در دامنهء سلع بالا آمده و پس از ريختن خاك آن را پر از سنگ مىكردند تا آنها را در يك جا جمع كرده و هنگام حملهء دشمن از آنها استفاده كنند . رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم نيز خاك را در زنبيل خود ريخته و در اين سوى تخليه مىكرد . در آن روز اگر كسى سستى مىكرد ، همه بر او مىخنديدند . سلمان فردى نيرومند و آشناى به حفر خندق بود . انصار مىگفتند : سلمان از ماست و مهاجران نيز او را از خود مىدانستند و از او مىخواستند تا در كنار آنان باشد . رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم فرمود : « سلمان منّا اهل البيت » ؛ سلمان از ما اهل بيت است . « 3 » سلمان به اندازه ده نفر كار مىكرد . براى او منطقه‌اى به وسعت پنج ذرع در پنج ذرع مشخص كرده بودند كه به تنهايى آن را كند . جُعَيل بن سراقه به شدت مشغول كار بود ، رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم همان جا نام او را به عمرو تغيير داد . يكى از مسلمانان سلاح زيد بن ثابت را كه از فرط خستگى در خندق خوابيده بود ، برداشت ؛ وقتى بيدار شد رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم دستور داد تا هركس سلاح او را برداشته به او باز پس دهد و آنگاه فرمود : كسى به شوخى سلاح كسى را برندارد ، چه موجب وحشت

--> ( 1 ) . المغازى ، ج 1 ، ص 451 ( 2 ) . المغازى ، ج 1 ، ص 446 ؛ برخى نوشته‌اند سه متر بوده است ، نك : الادارة العسكريه فى حروب الرسول محمد صلى الله عليه و آله و سلم ص 217 ؛ همو گفته است كه طول خندق 2 كيلومتر بوده است . ( 3 ) . السيرة النبويه ، ابن هشام ، ج 3 ، ص 224 ؛ المغازى ، ج 2 ، صص 447 - 446 ؛ دلائل النبوة ، بيهقى ، ج 3 ، ص 400