گفتند : اگر سخن ما را شنيده بودند كشته نمىشدند ، بگو : اگر راست مىگوييد مرگ را از خود برانيد » . اين آيات دربارهء منافقان بويژه گروه عبد الله بن ابى مىباشد . مىدانيم كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم پس از احد ، به قصد ايجاد آمادگى مجدد در سپاه خود و تهديد مشركان ، سپاهى را تجهيز كرد و تا « حمراء الاسد » آمد و زمانى كه شنيد مشركان رفته‌اند و قصد بازگشت ندارند ، به مدينه مراجعت كرد . خداوند در آيهء 172 آل عمران دربارهء آنان مىفرمايد : « از ميان آن كسان كه پس از زخم خوردن باز هم فرمان خدا و رسولش را اجابت كردند ، آنان كه نيكوكار باشند و از خداى بترسند ، مزدى بزرگ دارند . مردمى كه وقتى به آنها گفته شد كه مردمان براى جنگ با شما آماده شده‌اند از آنان بترسيد ، بر ايمانشان افزوده شد و گفتند : خدا ما را بسنده است و چه نيكو ياورى است . » آثار رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در احد از هنگامى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم وارد مدينه شد و نخست در محلهء قبا ، با اقامهء نماز در محل ، مسجد قبا را بنياد نهاد ، تا زمانى كه آن حضرت چشم از جهان فروبست ، دهها نقطه را با متبرك ساختن زمينش به اقامهء نماز در آن به عنوان مسجد براى مسلمانان به يادگار گذاشت . آن حضرت در هر كوى و برزن و در ميان هر قوم و قبيله ، اين سيره را اجرا كرد ؛ مردم هر منطقه نيز مشتاقانه آن حضرت را براى تأسيس مسجد و اقامهء نماز در آن دعوت مىكردند . علاقهء مردم چنان بود كه هر كجا رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم ، حتى به اتفاق نيز نماز مىگزارد به صورت مسجد در مىآمد كما اين كه از هر چاهى كه آب مىنوشيد ، آن چاه بعنوان چاه متبرك شده مورد احترام همگان بود . فرهنگ تبرك در ميان صحابه و تابعين بسيار جدى و مشروع بود ، و صدها شاهد در اثبات آن و جود دارد . « 1 » فهرست مساجدى را كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در آنها اقامهء نماز كرده ابن شبه آورده است . « 2 » از جمله در دو جنگ احد و خندق ، چندين مكان كه محل اقامهء نماز يا نشستن رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم و اقامتگاه كوتاه آن حضرت بود ، به صورت مسجد بر جاى مانده است . زمانى كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در شِعْب جرار در دامنهء احد بالا رفت ، همانجا نماز ظهر و عصر را اقامه فرمود . بعدها در محل اقامت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم مسجدى بنا شد كه به نام مسجد فَسْح شناخته مىشود . گفته‌اند كه اين نامگذارى از آن روى بود ، كه محل براى شركت صحابه در جماعت فشرده بود و مىدانيم خداوند از مؤمنان خواسته است كه وقتى در مجالس

--> ( 1 ) . اين شواهد به تفصيل در كتاب پر ارج « التبرك » از استاد آية الله احمدى ميانجى فراهم آمده است . ( 2 ) . تاريخ المدينة المنوره ، ج 1 ، صص 79 - 75