آنان رويگردان كرد تا شما را امتحان كند . « 1 » اينك شما را ببخشود كه او را به مؤمنان بخشايشى است . » آيهء مزبور به صراحت ماهيت صحابه را در اين كه بعضى آخرت گرا و برخى دنياگرا بوده‌اند نشان مىدهد . اين روحيات همراه با نفاقى كه به گستردگى در مدينه وجود داشته ، ديدگاههايى را كه قصد دارند هر صحابه را عادل بشمرند ، به شدت متزلزل مىكند و جالب اين كه همين آيه ، شگفتى برخى را برانگيخته كه : من گمان نمىكردم كه احدى از اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم طالب دنيا باشد تا آن كه اين آيه نازل شد . « 2 » سپس خداوند به فرار مسلمانان اشاره مىكند : « إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا ما أَصابَكُمْ وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ ، آنگاه كه مىگريختيد و به كس نمىپرداختيد و پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم شما را از پشت سر فرا مىخواند . پس غمى بر غم شما افزوده شد . اكنون اندوه آنچه را از دست داده‌ايد ، يا رنجى را كه به شما رسيده است ، مخوريد ، خدا به هر كارى كه مىكنيد آگاه است . صرفنظر از آنچه از آراى مختلف در شرح اين دو غم گفته شده « 3 » آيه به آنچه از دست رفته و آنچه از مصايب و جراحات بر آنان وارد شده اشاره مىكند ؛ شايد مقصود از عبارت مذكور آن باشد كه پس از فرار هر لحظه غمى بر غمى افزوده مىگرديد . پيروزى را كه در چنگشان بوده ، از دست داده‌اند . بسيارى از نيروها شهيد شده‌اند ، خبر شايع نيز حكايت از كشته شدن رسول خدا مىداشت و . . . اكنون ادامه مىدهد : « آنگاه پس از آن اندوه ، خداوند به شما ايمنى ارزانى داشت ، چنان كه گروهى را خواب فرو گرفت . اما گروهى ديگر كه چون مردم عصر جاهلى ، به خدا گمانى باطل داشتند ، هنوز دستخوش اندوه خويش بودند و مىگفتند : آيا هرگز كار به دست ما خواهد افتاد ؟ بگو : همه كارهابه دست خداست . آنان در دل خود چيزى را پنهان مىدارند كه نمىخواهند براى تو آشكار سازند ؛ پس مىگويند : اگر كار در دست ما بود اينجا كشته نمىشديم ؛ بگو اگر در خانه‌هاى خود هم بوديد ، كسانى كه كشته شدن بر آنها مقرّر شده است ، به قتلگاهشان بيرون مىرفتند . خدا آنچه در سينه داريد مىآزمايد و دلهايتان را پاك مىگرداند و خدا به آنچه در دلهاست آگاه است . » همين مطلب در آيهء 156 نيز تاكيد شده است . خداوند در آيهء 155 دربارهء فراريان مىگويد : « إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ ما كَسَبُوا وَ لَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ ، آنان كه در

--> ( 1 ) . احتمالات در تفسير اين قسمت آيه را بنگريد در : مجمع البيان ، ج 2 ، ص 514 ( 2 ) . دلائل النبوه ، بيهقى ، ج 3 ، صص 229 - 228 ( 3 ) . مجمع البيان ، ج 1 ، ص 523