گفته‌هاى ابن اسحاق ممكن و اضافات ابن هشام به نام خود اوست ، بايد شكرگزار بود . تهذيب ابن هشام كه به نام سيرهء ابن هشام شهرت يافت ، از همان آغاز مورد استفاده بوده است . يعقوبى از همين روايت استفاده كرده است . كتاب الروض الانف از عبد الرحمان السهيلى ( 508 - 581 ) شرحى است مبسوط به سيرهء ابن هشام كه به چاپ رسيده است . سهيلى نيز گفتنى است كه هدفش شرح سيرهء ابن اسحاق است كه ابن هشام آن را تهذيب و تلخيص كرده و بنايش شرح لغات نامأنوس ، جملات دشوار ، شرح نَسَب‌هاى مشكل وتكميل مواردى است كه ناقص مانده است . اين كتاب به تصحيح عبد الرحمن وكيل در مصر به چاپ رسيده و در سال 1412 در بيروت افست شده است . ابوذر بن محمد بن مسعود خَشَنى ( 533 - 604 ) نيز شرحى ادبى در يك مجلد بر سيرهء ابن هشام تأليف كرده است . « 1 » جداى از آنچه ابن هشام از طريق زياد بن عبد الله بكّايى ( م 183 ) نقل كرده ، طبرى نيز از سيره ابن اسحاق از طريق محمد بن حميد رازى و او از سلمة بن فضل ، نقلهاى زيادى آورده است . اين سلمه از متن اصلى ابن اسحاق كه آن را براى منصور تهيه كرده بوده استفاده كرده است . « 2 » راوى ديگر كتاب ابن اسحاق يونس بن بكير است كه ابن اثير در اسدالغابه از آن بهره برده و اخيرا بخشى از آن در مراكش پيدا شد كه « محمد حميد الله » و بعداً « سهيل زكار » هر كدام جداگانه تصحيح و چاپ كردند . يونس بن بكير راوى اين بخش ، رواياتى را از ديگران ضميمهء سيرهء ابن اسحاق كرده است . « 3 » صرفنطر از نقطه ضعف اساسى سيرهء ابن اسحاق ، كه همان اتكاى صرف به روايات مدينه و انعكاس همان ديدگاه است ، اين سيره از جهت انسجام درونى و به عنوان يك متن تاريخى از قوت قابل توجهى برخوردار است . با توجه به سابقهء محدود تاريخنگارى ، بايد كار ابن اسحاق را قدم بسيار مهمى در پيشرفت دانش تاريخنگارى اسلامى دانست . او نظم خاصى به اخبار تاريخى داده و دقيقاً ذهنيت تاريخى را در عرضهء اخبار به كار گرفته است . به گفته گيب ، او تنها تاريخ پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم را ننوشته بلكه تاريخ نبوت را نوشته است . « 4 »

--> ( 1 ) . تصحيح بولس برونله ، افست در بيروت ، دارالكتب العليمة ( 2 ) . تاريخ بغداد ، ج 1 ، ص 221 ( 3 ) . بزم آورد ، صص 107 - 102 ، مؤلف به بررسى روايت يونس بن بكير از ابن اسحاق پرداخته كه قابل توجه است . همچنين نك : مقدمه دكتر مهدوى بر سيرت رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم . وى راويان مختلف ابن اسحاق را شناسانده است . كتاب سيرهء ابن اسحاق در قم نيز به ، صورت افست چاپ شده است . ( 4 ) . دائرة المعارف الاسلامية ، ج 4 ، ص 487