حتى تا مدتها پس از آن نيز ، بعضى از آنان مسلمان نشده بودند . اين اقدام حضرت ، اعتراض گروهى از مسلمانان را به همراه داشت . رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در پاسخ فرمودند : به برخى مىدهم و به گروهى نمىدهم ؛ آن كسانى را كه وامى گذارم برايم دوست داشتنىتر از كسانى است كه پولى به آنان مىدهم ؛ زيرا دادن پول براى گروهى است كه در دل آنان مشكلاتى وجود دارد ، در حالى كه آنان را كه وامى گذارم بدان جهت كه خداوند غنا و خير را در قلوب آنان قرار داده است . « 1 » مداراى رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم به عنوان يك اصل ، در تمام دورهء هجرت مورد توجه ايشان بود . با وجود تحريكات فراوان منافقان ، آن حضرت كه در آغاز راه بوده ، سياست مدارا را پيشه كرده و در عين كنترل اوضاع ، بر آنان سخت گيرى نمىكرد . رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در ضمن ، واهمهء آن را نيز داشت كه گفته شود : محمد اصحاب خويش را مىكشد ؛ زيرا به هر روى منافقان نيز در ظاهر در سلك مؤمنان بودند . اما عقيدهء رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم بر اساس تكاليف شرعى و قرآنى دور از واقع بينى نبود ، آن حضرت در موارد لزوم ، با استحكام به جنگ با دشمن مىپرداخت . البته دشمنى كه هيچ زمينه‌اى براى هدايت او از طريق فكر و مدارا وجود نداشت ؛ گروهى كه خداوند در ادامه دعوت مؤمنان به جهاد ، دربارهء ايشان فرمود : « بدترين جانوران در نزد خدا اين كران و لالان هستند كه در نمىيابند ، و اگر خدا خيرى در آنان مىيافت شنوايشان مىساخت ، و اگر هم آنان را شنوا ساخته بود ، باز هم بر مىگشتند و رويگردان مىشدند » . « 2 » در اينجا به مناسبت مرورى بر ديدگاه اسلام در بهره گيرى از جهاد براى نشر دعوت اسلامى خواهيم داشت . اسلام دعوت كننده به آرامش تاريخ گذشتهء بشر ، وجود اختلاف و خصومت بين ابناى بشر را بطور گسترده ياد مىكند . على رغم آن كه نهاد انسانها از خميرمايهء وحدت ، نشأت گرفته و ساخت وجودى آنها بر پايهء « فطرت الهى » است ، از همان روزهاى نخست بين آنان اختلاف به وجود آمد . زمينهء اين اختلاف در ميان خود انسانها بوده اما شيطان نيز بدان دامن زد . « 3 » به سخن ديگر در عين

--> ( 1 ) . المعرفة والتاريخ ، ج 1 ، ص 330 ؛ و به انصار فرمود : بهتر نيست كسانى با گوسفند و شتر بروند و شما با پيامبر خدا صلى الله عليه و آله و سلم به مدينه باز گرديد يا به عبارت ديگر : گوسفند و شتر سهم آنان باشد و رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم سهم شما ؛ نك : المصنف ، ابن ابى شيبه ، ج 14 ، صص 524 - 523 ( طبع هند ) ( 2 ) . انفال ، 23 ( 3 ) . آل عمران ، 91