مهم هر سال ، آن سال را بدان نام مىناميدند . همان‌طور كه عام الحزن - دهم بعثت - به سال درگذشت خديجه و ابوطالب گفته مىشد ، به سال نخست هجرت عام الاذن - سال اجازه براى هجرت [ يا اجازه جنگ ] ، سال دوم ، سنة الامر بالقتال ، و سال سوم « سال تمحيص و آزمون » [ به مناسبت جنگ احد ] نام گرفته است . « 1 » اقدامات پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم پس از استقرار در مدينه 1 - بناى مسجد تأسيس مسجد بايد يكى از نخستين اقدامات رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در مدينه شناخته شود . « مسجد » كه پيش از آن نيز در قبا تأسيس شده بود با ساده‌ترين امكانات سرپا شده و بعدها نقش مهمى را در فرهنگ و تمدن اسلامى ايفا كرد . اخبارى كه دربارهء بناى مسجد به دست رسيده گرچه مفصل است اما اختلافات چندى نيز با يكديگر دارد . گفته شده است كه پيش از ورود آن حضرت ، اسعد بن زراره با جمعى از مسلمانان از زمينى كه در حوالى خانه ابوايوب انصارى - محل سكونت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم - بود به عنوان مسجد استفاده مىكرد . « 2 » در كنار اين زمين و متصل بدان « مرْبد » ى قرار داشت كه عبارت بود از زمينى كه حيوانات اهلى را در آن نگاه مىدارند . رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم اين زمين را كه بنا به برخى نقلها ، در گوشه‌اى از آن نخلستانى متروك و حتى قبورى از مشركان وجود داشت خريد و پس از تسطيح آن ، به ساختن مسجد اقدام نمود . در روايتى اين زمين از آن دو يتيم [ با نامهاى سهل و سهيل ] دانسته شده كه سرپرستى آنها را معاذ بن عفراء - و در روايتى اسعد بن زراره « 3 » - بر عهده داشته است با اينكه آنان راضى به تقديم زمين بودند رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم جز به خريد آن رضايت نداد . طبرى با نقل اين روايت ، روايت درست را آن مىداند كه زمين از آن « بنى النجار » بوده و پس از آنكه آنان زمين را واگذار كردند رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم به تسطيح آن پرداخته و مسجد را بنا كردند به نقل وى پيش از بناى مسجد آن حضرت در زمين مسطحى كه پيش از آن محل نگهدارى گوسفندان بوده ، نماز مىگزاردند . « 4 » در اين روايت هيچ سخنى از آن

--> ( 1 ) . الاعلان ( ترجمه در : تاريخ تاريخنگارى در اسلام ، ج 2 ، ص 203 ) سال چهارم ، الترفئه ، سال پنجم الزلزال ( شايد به مناسبت جنگ احزاب و آنگونه كه در سوره احزاب آمده ) سال ششم ؛ الاستئناس ، سال هفتم ؛ الاستغلاب ، سال هشتم ؛ الاستواء ، سال نهم ؛ البرائة ، سال دهم ؛ الوداع . نك : گاهنامه تطبيقى ، احمد بيرشك ، ص 217 ( 2 ) . نك : فتوح البلدان ، ص 20 ؛ سبل الهدى والرشاد ، ج 3 ، ص 485 ( 3 ) . دلائل النبوه ، ج 2 ، ص 538 ( 4 ) . تاريخ الطبرى ، ج 2 ، صص 397 - 396 ؛ دلائل النبوه ، بيهقى ، ج 2 ، صص 540 - 539 ؛ فتح البارى ، ج 7 ، ص 295 ؛ طبقات ، ج 1 ، ص 240