دو يتيم به ميان نيامده است گرچه محتمل است كه خبر اين كه زمين از بنى النجار بوده ، منطبق با خبرى باشد كه زمين را متعلق به دو يتيم دانسته است . اين نيز محتمل است كه چنين اختلافاتى در اخبار مربوط به مسجد ( علاوه بر اينكه مربوط به حداقل دوبار ساختن آن در سال اول و سال هفتم است ، و با يكديگر آميخته شده ) ناشى از اين باشد كه مسجد در چند قطعه زمين بنا شده و هر قسمتى از آن به صورتى بوده يك قسمت مِرْبد ، [ يا : مُربد ] يك قسمت نخلستانى متروك و يك قسمت نيز قبرستان مشركين . دربارهء اين قبرها گفته شده كه به دستور رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم آنها را تخريب كرده و استخوانهاى آنها را در جاى ديگرى زير خاك كردند . در آغاز تنها ديوارى ساخته شد كه سقفى نداشت ، پس از آن ستونهايى از درخت خرما قرار داده و سقف را با شاخه‌هاى خرما پوشاندند . به طورى كه در هنگام آمدن باران سطح مسجد گِلى شده و در سجده پيشانى رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم و مردم گِل آلوده مىشد . در آن زمان قبله به سمت شمال [ بيت المقدس ] بود . دربارهء مساحت نخست مسجد نيز گفته شده است كه 70 ذرع ديوار شمال به سمت جنوب و 60 ذرع عرض آن از غرب به شرق بوده است . « 1 » به نقل مؤرخان رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم خود از نزديك در ساختن مسجد مشاركت داشت . « 2 » به نقل ابن سعد آن حضرت خود در آوردن سنگها كمك مىكرد و زير لب زمزمه مىكرد : اللهم لاعيش الا عيش الاخرة * فاغفر الانصار والمهاجره مسجد رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم تا سال هفتم هجرى همان بناى نخستين را داشت و تنها در اين سال بود كه پس از بازگشت مسلمانان از خيبر و افزايش جمعيت آنان بر وسعت مسجد افزوده شد . « 3 » مسجد در دوران حيات رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم مركزيت عبادى ، نظامى و سياسى داشته و با توجه به فضايى كه اسلام در انديشه و عمل جامعه جاهلى ايجاد كرده بود ، نقشى اساسى در شكل دهى جامعه اسلامى جديد داشت . بدين ترتيب ساختن مسجد از نخستين گامهاى بناى جامعه جديد بايد تلقى شود . رسول خدا در كنار مسجد دو خانه ، به همان سادگى ديواره‌هاى مسجد [ و در واقع دو اتاق ] براى همسران خود ساخت در كنار آن خانه‌اى براى على عليه السلام و فاطمه عليها السلام بنا گرديد ديگر صحابه نيز در اطراف آن خانه‌هايى بنا كردند كه در ضمن درى نيز به مسجد داشت . « 4 »

--> ( 1 ) . نك : مدينه شناسى ، ج 1 ، صص 32 - 30 ؛ مساحت مسجد 4200 ذرع است كه مساوى است با 186 / 2071 متر . ( 2 ) . تاريخ الطبرى ، ج 2 ، ص 397 ( 3 ) . طبقات الكبرى ، ج 1 ، ص 240 . سير تاريخى تغيير و تحولات مسجد را بنگريد در نوشتهء ديگر ما باعنوان آثار اسلامى مكه و مدينه ، تهران ، نشر مشعر ، 1377 ( 4 ) . بعد از غزوه بدر رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم [ به فرمان جبرئيل ] دستور داد تا تمامى اين درها جز در خانه امام على عليه السلام به مسجد ، مسدود شود . [ سُدوّ الابواب الاباب على ] نك : الصحيح ، ج 4 ، ص 94 ؛ دلايل الصدق ، ج 1 ، صص 22 - 21