پذيرفته بود ( نه به معناى سياسى آن به‌طور مشخص ) ؛ با اين حال بايد توجه داشت كه در امربيعت مىبايست به آنچه بر سر آن بيعت مىشده دقت كرد . تا آن جا كه به مردم مكه و اولين مخاطبان دعوت اسلامى مربوط مىشد ، مهمترين امر ، گروش به اسلام و دست شستن از عبادت بتان و پليديهاى جاهلى بود . از اقدامات انجام شده تا پيش از بيعت عقبهء اول و دوم ، نمىتوان به عنوان يك اقدام سياسى ياد كرد ؛ گر چه دربارهء هجرت به حبشه چنين اظهار نظر شده كه آن اقدام بر اساس دورانديشى سياسى رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم بوده است . اما در آن جا نيز بايد دانست انگيزهء آن هجرت ، نجات عده‌اى از مردم ضعيف ، از دست تحكم نظام جاهلى بود و بعدها ، يعنى تنها پس از هجرت بود كه به احتمال ، چنين دورانديشى سياسى مد نظر قرار گرفت كه مهاجران براى چند سالى در حبشه بمانند تا بعدها بتوانند ، در موقع ضرورت ، به صورت پايگاه مطمئنى درآيند . با آغاز نفوذ اسلام در يثرب ، و گسترش دين جديد در آن مركز ، مىتوان از گامهاى نخست براى تشكل سياسى سخن گفت . نخستين تماس جدى ، بيعت عقبه اول در سال دوازدهم بعثت بود . اين بيعت جنبهء دينى داشت ؛ گرچه زمزمه نوعى تشكل سياسى نيز در آن ديده مىشد . مسلمانان جديد خواستار مبلّغى از سوى رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم شدند و پس از آن بود كه اسلام به سرعت در مدينه رواج يافت . نامگذارى اين بيعت ، به « بيعة النساء » كه به احتمال ، به دليل عدم توجه به امر « قتال » و جنگ بوده ، نشانگر دينى و نه نظامى بودن آن بيعت است . به علاوه ، موادى كه بر اساس آن مواد بيعت صورت گرفت ، تنها پذيرش اصل دين ، بدون مطرح شدن نوعى مبارزه ، دفاع و يا تشكل خاص سياسى بود . پيش از بيعت عقبه نيز ، اصل بيعت در حديث انذار و آيهء : « انذر عشيرتك الاقربين » و رخداد دعوت رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم از اقارب و خويشان مطرح شده بود . « 1 » با توجه به مواد بيعت مىتوان گفت مسأله فقط جنبهء دينى داشته است . محتواى آن بيعت ، تقريباً مضمون آيهء دوازدهم سورهء ممتحنه بود . در ادامهء اين بيعت ، اسلام در مدينه شايع گرديد و علاوه بر نماز جماعت ، به احتمال نه چندان قوى ، نماز جمعه نيز برپا شد . در اين زمان ، مدينه مشكل سياسى مهمى داشت كه حل آن در گرو ايجاد يك دستگاه رهبرى متمركز بود . جنگهاى طولانى دو قبيلهء اوس و خزرج آنان را بر آن داشته بود تا در انديشه تاج گذارى بر سر فردى برآيند كه در اين جنگها بىطرف باقى مانده بود . مقدمات چنين كارى آماده شده بود كه اسلام وارد يثرب گرديد و طبعاً جانشينِ آن اقدام . لذا مردم مدينه از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم خواستند تا به شهر آنان هجرت كند . اين درخواست در بيعت

--> ( 1 ) . الغدير ، ج 2 ، صص 287 - 283