گونه‌اى ديگر در آمده بود و آنان گرفتار شدند و تنها در جوار مشركان توانستند وارد شهر شوند « 1 » . اين روايت در شمارى از منابع كهن سيره و تفسير آمده اما در منابعى كه از لحاظ سند برخورد سخت گيرانه‌اى داشته‌اند يا نيامده يا به عنوان مثال در بخارى چنان مجمل آمده كه به هيچ روى با اين حكايت مفصل و تا حدودى قصه گونه سازگارى ندارد . آشكار است كه در اينجا نمىتوان به نقد تفصيلى آن پرداخت اما از چند ناحيه به بررسى اجمالى آن مىپردازيم . « 2 » تا آنجا كه به خود قرآن مربوط مىشود بايد دانست كه خداوند در آيات نخست همين سوره خداوند مىفرمايد : « قسم به آن ستاره چون پنهان شد كه يار شما نه گمراه شده ، نه به راه كج رفته ، و سخن از روى هوى نمىگويد ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى » . با وجود چنين مظالبى چگونه ممكن است در ادامه همين آيات چنين واقعه‌اى پيش آمده باشد . ؟ افزون بر آن در جاى ديگر در قرآن آمده است : « وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ ، اگر پيامبر پاره‌اى سخنان را به افترا بر ما مىبست ، با قدرت او را فرو مىگرفتيم ، سپس رگ دلش را پاره مىكرديم « 3 » . » و در جاى ديگر در قرآن ( خطاب به شيطان ) آمده است : تو را بربندگان من تسلطى نيست مگر به آن گمراهانى كه تو راپيروى كنند . » « 4 » و آمده است : « شيطان را بر كسانى كه ايمان آورده‌اند و بر خدا توكل مىكنند تسلطى نيست . تسلط او تنها بر كسانى است كه دوستش مىدارند و به خدا شرك مىآورند . » « 5 » بدين ترتيب درستى آن رخداد ، به اين آيات و دست كم براى يك مسلمان معتقد غير قابل قبول است . دربارهء آيه سوره حج نيز علاوه بر اشكالات محتواى كه دربارهء تطبيق آن آيه با اين ماجرا وجود دارد ، بايد گفت : سورهء حج به اتفاق آراء از سوره‌هاى مدنى است و طبعاً نمىتواند ارتباطى با آن واقعه داشته باشد . « 6 » متأسفانه بايد گفت در كتابهاى تفسيرى خبرى در قرن نخست هجرى به اندك مشابهت لفظى ميان يك آيه با يك واقعه ، آيه را در شان آن واقعه دانسته‌اند . به طورى كه حتى مدنى بودن آيه و مكى بودن نقل تاريخى را فراموش كرده‌اند . از نظر

--> ( 1 ) . نك : تاريخ الطبرى ، ج 2 ، صص 340 - 338 ( 2 ) . برخى از اين نقدها براى افرادى است كه به اسلام و مبانى آن باور دارند پاره‌اى نقدهاى اصولى بوده وحتى براى كسانى كه اسلام را نمى پذيرند قانع كننده است . ( 3 ) . الحاقه ، 46 - 44 ( 4 ) . حجر ، 42 ( 5 ) . نحل ، 99 ( 6 ) . براى توضيح بيشتر دربارهء محتواى اين آيه نك : الهدى الى دين المصطفى ، ج 1 ، ص 133 و نك : تنزيه الانبياء ، صص 108 - 107