نياورده‌اند نفرت گيرد ، و چون نام ديگرى جز او برده شود ، شادمان شوند . « 1 » » مشركين با اعتماد به مال و منال و فرزندان خويش ، بر اين باور بودند كه عذاب نمىشوند « 2 » . در برابر خداوند آنان را مورد سرزنش قرار مىدهد : « واى بر هر غيبت كنندهء عيب جويى ؛ آن كه مالى گرد كرد و حساب آن نگه داشت . مىپندارد كه دارايىاش جاويدانش گرداند « 3 » . » « بدانيد كه زندگى اين جهانى بازيچه است و بيهودگى و آرايش و فخر فروشى و افزون جويى در اموال و اولاد « 4 » . » به هر روى عامل اصلى مخالفت مشركين همين استكبار و فزون طلبى است كه در آيات ديگرى نيز بدان اشاره شده است : « آنان كه بىهيچ حجتى كه از آسمان آمده باشد دربارهء آيات خدا مجادله مىكنند ، در دلشان جز هواى برزگى نيست ؛ ولى به آن نخواهند رسيد . پس به خدا پناه ببر كه او شنوا و بيناست . « 5 » » واكنش مسلمانان در برابر آزار مشركان اين امر طبيعى مىنمود كه در كنار بسيارى از مسلمانانى كه هر گونه شكنجه‌اى را تحمل مىكردند ، بودند كسانى كه ، توان تحمل آزار مشركان را نداشتند . آنان نمىتوانستند در برابر شكنجه پايدارى كنند ، به همين دليل اظهار ندامت كرده و مرتد مىشدند . در ميان اين افراد كسانى بودند كه تقّيه كرده ، پنهانى عقيدهء توحيدى خويش را حفظ مىكردند ، اما كسان ديگرى نيز بودند كه به‌طور جدى مرتد مىشدند . اخبار سيره ، هر دو نمونه برخورد را نشان مىدهد . شيوهء تقّيه راهى معقول براى كسانى بود كه تحمل پايدارى در خود نمىديدند اما معتقد به دين بودند ؛ گرچه مىتوان گفت از لحاظ دينى ، حتى كسانى كه توان پايدارى داشتند مىتوانستند از اين شيوهء مشروع بهره بردارى كنند . افرادى نيز با پايدارى در برابر مشركان ، خود را در معرض زندان ، شكنجه و احياناً شهادت قرار مىدادند . دو اصطلاح رايج در كتابهاى سيره در اين برخوردها ، يكى « فتنه » و ديگرى « استضعفاف » است . سيره نويسان اصطلاح فتنه را دربارهء شرايط سختى به كار مىبرند كه مشركان ايجاد كرده و از آن براى باز گرداندن مسلمانان از اسلام به شرك استفاده مىكردند « 6 » . عنوان « مستضعف » نيز براى مسلمانانى به كار مىرفت كه در معرض اين شرايط قرار گرفته و با اعمال فشار

--> ( 1 ) . زمر ، 45 ( 2 ) . سبأ ، 35 ( 3 ) . همزه ، 3 ، 2 ، 1 ( 4 ) . حديد ، 20 ( 5 ) . مؤمن ، 56 ( 6 ) . گفته شده در آيهء دهم سورهء عنكبوت تعبير « فتنة الناس » به همين معناست : نك : مجمع البيان ، ج 7 ص 273