در قرون بعد ، كتابهاى زيادى در تاريخ مصر نوشته شد . چند نمونه از آنها عبارتند از النجوم الزاهرة فى ملوك مصر و القاهره ( در 15 جلد ) از جمال الدين ابى المحاسن يوسف بن تغرى بردى اتابكى ( 813 - 874 ) و كتاب كنز الدرر و جامع الغرر ( در 9 جلد ) از ابوبكر بن عبد الله بن ايبك دوادارى كه حوادث تا سال 735 را دارد . نمونهء ديگر هم كتاب حسن المحاضره جلال الدين سيوطى است . شيعه نيز سهمى در نگارش تواريخ محلى داشته است . « 1 » از آثار كهن شيعى در اين زمينه كه بر هر اثرى تقدم دارد ، كتاب نحل العرب از محمد بن بحر رهنى ( اوائل قرن چهارم ) است . « 2 » ياقوت دربارهء اين مؤلف و كتاب او نوشته است : له تصانيف منها : كتاب سماه كتاب نحل العرب يذكر فيه تفرق العرب فى البلاد فى الاسلام ، و من كان منهم شيعيا و من كان منهم خارجيا او سنيا فيحسن قوله فى الشيعة و يقع فيمن عداهم . وقفت على جزء من هذاالكتاب ذكر فيه نحل أهل المشرق خاصة من كرمان و سجستان و خراسان و طبرستان . از اين كتاب جز آنچه ياقوت در معجم البلدان نقل كرده چيزى برجاى نمانده است . كتاب البلدان و المساحة يا با نام البنيان فى احوال البلدان از احمد بن محمد بن خالد برقى است . مؤلف تاريخ قم در قرن چهارم از اين كتاب در تاريخ شهر قم بهره گرفته كه محتمل است از همان كتاب البلدان او استفاده كرده باشد . « 3 » در نسخهء چاپى در موارد متعددى به نقل از برقى مطالب تاريخى مربوط به قم آورده و در يك مورد مىگويد : برقى در كتاب بنيان چنين آورده . . . « 4 » احتمال ديگر آن كه كشف الظنون آورده و آن اين كه نام كتاب التبيان فى احوال البلدان بوده است . « 5 » كتابى با نام البلدان و المساحة به پدر احمد ، يعنى محمد بن خالد نيز نسبت داده شده است . « 6 » كتابى نيز با نام البلدان و المساحة ابوجعفر محمد بن عبد الله بن جعفر بن حسين بن جامع حميرى در قرن سوم داشته است . وى در جستجوى كتاب احمد برقى بوده و در اين باره از بغداد و رى و قم جستجو كرده اما آن را نيافته ، پس از آن خود كتابى در اين باره نوشته است . « 7 »

--> ( 1 ) . بنگريد به مقالهء « شيعه و چهار اثر در تاريخ محلى » از مؤلف همين سطور در « مقالات تاريخى » ، دفتردوم . قم انصاريان ، 1376 ( 2 ) . معجم الادباء ، ج 18 ، ص 31 ؛ الوافى بالوفيات ، ج 2 ، ص 244 ؛ الذريعه ، ج 24 ، ص 83 ( 3 ) . آقاى مدرسى موارد نقل شده از كتاب التبيان را در تاريخ قم ياد كرده‌اند . نك : كتابشناسى آثار مربوط به قم ، ص 18 . قابل يادآورى است كه رافعى در التدوين صص 44 - 48 چندين مورد از كتاب التبيان نقل كرده است . ( 4 ) . تاريخ قم ، ص 56 ( 5 ) . نك : الذريعه ، ج 3 ، ص 145 ، ش 497 ( 6 ) . الذريعه ، ج 3 ، ص 145 ( 7 ) . رجال النجاشى ، ص 355