كتاب مهم ديگر در اين زمينه تاريخ قم از حسن بن محمد بن حسن قمى است كه آن را در سال 378 نوشته است . اين اثر مهم تاريخى ، جالب‌ترين و علمىترين كتابى است كه در تمدن كهن اسلامى نگاشته شده است . تواريخ محلى كه در تمدن اسلامى نگاشته شده بخش عمده‌اش شرح حال رجال شهرهاست در حالى كه كتاب تاريخ قم ، به دقت به نگارش مطالب علمى دربارهء تاريخ شهر پرداخته است . مؤلف در مقدمه كتاب را به بيست باب تقسيم كرده كه متأسفانه تنها ترجمه فارسى پنج باب آن بدست آمده است . از متن عربى آن نيز خبرى در دست نيست . متن فارسى آن از حسن بن على بن حسن بن عبد الملك قمى است كه در سال 805 به انجام رسيده است . در اين كتاب صرف نظر از آگاهيهايى كه دربارهء شهر قم آمده ، اطلاعات گرانبهايى از وضعيت خراج در آن روزگار آمده است . بعلاوه دربارهء قبيلهء اشعرى از زمانى كه در يمن بوده و پس از آن نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم آمده و آنگاه به عراق و سپس به قم مهاجرت كرده‌اند به تفصيل پرداخته است . درآن ميان از نقش آنها در فتوحات به ويژه فتح برخى از مناطق ايران نيز سخن گفته شده است . چاپ اخير ( 1385 ش ) آن توسط انتشارات كتابخانه مرعشى ارائه شده است . كتاب با ارزش اما مفقود ديگر تاريخ رى منتجب الدين صاحب الفهرست است كه در قرن ششم مىزيسته است . تنها مواردى از اين كتاب را ابن حجر در لسان الميزان نقل كرده است . ابوسعد منصور بن حسين آبى مؤلف كتاب ادبى پر ارج نثر الدر هم كتابى با نام تاريخ رى داشته است . « 1 » كتاب ديگر تاريخ طبرستان از ابن اسفنديار است . اين اثر جاودانه ، مهمترين متنى است كه در تاريخ طبرستان نگاشته شده و مؤلف كه در قرن ششم مىزيسته ، از مورخان شيعى بوده است . تاريخ رويان از مولانا اولياء الله آملى نيز از ديگر تواريخ محلى بسيار با ارزش است . وى در اين كتاب بخشى از ديدگاههاى تاريخى شيعه را به ويژه تا زمان امامان عليهم السلام بدست داده است . افزون بر كتابهايى كه در شمار تواريخ محلىاند ، كتابهاى جغرافى نيز كه كارشان بيان جغرافياى دنيا يا مناطق محدودى بوده ، اطلاعات تاريخى و رجالى فراوانى را عرضه كرده‌اند . كتابهايى چون اخبارالبلدان از ابن فقيه هَمَدانى ، مسالك و ممالك از اصطخرى احسن التقاسيم از مَقْدسى « 2 » و مهمتر از همه معجم البلدان از ياقوت حموى و الروض المعطار محمد بن عبد المنعم حميرى از اين دست منابع هستند .

--> ( 1 ) . الذريعه ، ج 3 ، ص 254 ( 2 ) . دربارهء مقدسى و كتاب احسن التقاسيم كتاب مفصلى با عنوان « المقدسى البشارى ، حياته و منهجه ، دراسة كتابه احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم من الناحية التاريخية » توسط عدى يوسف مخلص در سال 1393 در نجف چاپ شده است .