صورت گرفت . كتاب اسواق العرب ؛ بازارهاى عرب . كتاب المؤدوات ؛ دختران زنده بگور شده . كتاب فخرالكوفة على البصره ، كتاب اسماء بغايا قريش فى الجاهلية و من وَلَدْنَ ؛ نام زنان بدنام قريش و فرزندان آنها . كتاب من تزوَّج من الموالى فى العرب ؛ عجمهايى كه با زنان عرب ازدواج كردند و . . . اينها نمونه كتابهايى است كه برخى از بزرگترين مورخان تك نگار ، همچون هشام كلبى ، مداينى و ديگران تأليف كرده‌اند . اين نوشته‌ها گرچه در متون تاريخى مورد استفاده قرار گرفته ، اما كتابهاى ادبى ، بيشترين بهره را از آنها برده‌اند . روزنتال با اشاره به شكل « خبرى و حديثى » كه در ابتدا ، قالب گزارشهاى تاريخى بوده تك نگارى را شكل پايانى ثبت خبر مىداند ؛ گام بعدى صورت وقايع نگاشتى است . « 1 » تاريخ نويسى عمومى و تقويمى اگر بنا باشد تنها آنچه را كه بر اساس سير زمانى به نگارش درآمده « تاريخى » بدانيم ، بايد ساير نوشته‌هاى شبه تاريخى را مقدمه يا حاشيه بر اين نوع نوشته‌ها تلقى كنيم . نوشتن تاريخ بر اساس سنوات ، به احتمال در نگارش سيره و مغازى ، تا حدودى مورد توجه بوده است ؛ زيرا در سيره ، افزون بر ياد از حوادث بر محور پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم ، سير زمانى جنگها نيز مورد توجه قرار گرفته است . « 2 » نوشتن زندگينامهء خلفا و بيان حوادث زمان آنان ، نياز به بهره گيرى بيشتر از « زمان و تقويم » را ايجاب كرده است . از اين نگاشته‌ها در قرن دوم ، كمتر سراغ داريم و آنچه امروزه موجود است همگى از قرن سوم به بعد نگارش يافته است . برخى از اين نوشته‌ها ، در عين در برداشتن سير زمانى ، براساس سال ، حوادث را بيان نكرده‌اند ؛ همچون تاريخ يعقوبى ، مسعودى و دينورى . اين كتابها به ويژه در قسمت تاريخ ملوك و انبيا ، تنها يك سير كلى زمانى را كه نزد مورخان يهودى و مسيحى مرسوم بوده « 3 » به كار گرفته و بعد از آن ، حوادث مهم را به عنوان آغاز هر فصل كتاب خويش جاى داده‌اند . طبرى حوادث از اسلام بدين سو را بر اساس سنوات بيان كرده است ؛ همين‌طور خليفة بن خياط در تاريخ خود ، و فَسَوى در المعرفة والتاريخ ، كه متأسفانه تاريخ اسلام تا پايان امويان آن مفقود شده است . گفته شده كه كتاب تاريخ هيثم بن عدى ( م 207 ) مبتنى بر سالشمار بوده است . شيوهء نگارش سنواتى به صورت پذيرفته‌ترين

--> ( 1 ) . تاريخ تاريخنگارى در اسلام ، ج 1 ، ص 85 ( 2 ) . واقدى تاريخ غزوات را بر پايه شمارش ماههايى كه از هجرت گذشته ، معين مىكند . ( 3 ) . موارد تاريخ الطبرى ، بخش نخست ، ص 173