سنگهاى سخت برآورده باشند . گاهگاهى ناقهء من با آن سر بزرگ و دست و پاى بلندش چنان در رفتار به نشاط مىآيد كه هر بار از جاده خارج مىشود ! جاى تسمه‌هاى جهاز پشت او چون آثارى است كه پس از روزگار دراز از آب بر صخره‌هاى صمّا باقى مىماند ، اين خطها گاه به هم نزديك و گاه از هم دور مىشوند ، همچون تارهاى سپيد بر جامه چاك شده . « 1 » اشعار ديگر جاهلى نيز جز شرّ و شراب و شمشير و شتر و . . . سخن ديگرى ندارد . اين مسأله در ارتباط با جنبهء محتواى اشعار جاهلى است ، از لحاظ صورى شعر عرب از قالبهاى بسيار اديبانه‌اى برخوردار بوده است . وسعت لغت زبان عرب همراه با استعداد ويژه كه در بهره گيرى از انواع تشبيهات و استعارات بوده مىتواند وسعت اين زبان را نشان دهد ، چنين مسأله‌اى به نوبهء خود از جهت صورى اين فرهنگ را در حدى بسيار اديبانه مطرح مىكند و اين تنها بخشى از حُسن است ، بخش ديگر محتواى آنهاست كه بهره‌اى از علم و فلسفه ندارد . نكته ديگرى كه مىتوان در زمينهء بررسى شعر جاهلى ، به عنوان معرّف فرهنگ آن ، گوشزد كرد اين كه ، اصولًا شعر گفتن با خيال بافى و سخن خلاف و واقع همراه و هماهنگ است ، اين طبع شعر ( جز اشعار بسيار اندك ) است كه مطلبى كوچك را بزرگ كند ، يا تصويرى از كار ارائه مىدهد كه يا قابل عمل نيست و يا عمل بدان بسيار مشكل است . قرآن در اشاره به اين مطلب مىفرمايد : « أَ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ « 2 » ؛ آيا ننگرى كه آنها خود به هر وادى حيرت سرگشته‌اند » . زمخشرى در تفسير آيهء فوق گويد : شعرا معمولًا از هر درى سخن گفته و ميانه روى در سخن ندارند ، ترسوترين مردم را بر عنتره ( شجاع عرب ) و بخيلترين افراد را برحاتم برترى مىدهند . « 3 » فاسق را پاك و متقى را فاسق جلوه مىدهند . شبيه همين معنا را طبرسى و علامهء طباطبايى نيز ذكر كرده‌اند ، با اين حساب نمىتوان حتى با فرض قبول اين كه اين اشعار جاهلى است ، آنها را نشانهء رشد فرهنگى دانست چرا كه محتواى شعر با اين توصيف قرآن ، ديگر يك محتواى منطقى نخواهند بود . البته هركس طبع شعر دارد ممكن است هر شعرى با هر موضوعى بگويد ، نظر جامع قرآن دربارهء شعرا چنين است : « شعراء را مردمى گمراه همراهى مىكنند آيا ننگرى كه آنها به هر وادى حيرت سرگشته‌اند و چيزى گويند كه خود عمل نمىكنند مگر مؤمنين آنها و كسانى كه عمل صالح انجام دهند . » « 4 » قرآن شاعران مشرك را كه شامل شعراى جاهليت مىشود مورد مذمت قرار

--> ( 1 ) . معلقات ، ص 32 ( 2 ) . شعراء ، 224 ( 3 ) . كشاف ، ج 3 ، ص 133 ( 4 ) . شعراء ، 227 - 224