وثوق نيست ، چرا كه اشعار بعضى را به ديگرى نسبت داده و چه بسا در اشعار مطالبى افزوده است . « 1 » ابوالفرج نيز او را متهم به زندقه كرده است . « 2 » در عين حال ، او را آگاهترين افراد نسبت به ايام العرب و اخبار و اشعار و انساب و لغت عرب مىداند ، « 3 » اين در حاليست كه همين نويسنده از قول ديگران اظهار مىكند كه او شعر عرب را فاسد كرده است . « 4 » طه حسين مىگويد : بسيارى از اشعارى را كه ما آنها را ادب جاهلى مىناميم از آن دوران نبوده و تنها ساخته شده در دوران اسلام است ، اين اشعار اسلامى بوده و در نمودار كردن حيات مسلمين و تمايلات آنها ، روشنگرى بيشترى دارد تا زندگى دوران جاهليت ، و من هيچ شكى ندارم كه آنچه از ادب جاهلى باقى مانده بسيار اندك بوده ، چيزى را براى ما روشن نكرده و دال بر هيچ مطلبى نيست ، و سزاوار نيست در نشان دادن ادبيات عصر جاهلى به آنها تكيه شود . « 5 » البته بسيارى از ادبا اين نظر را به اين شكل كلى نمىپذيرند و حق نيز چنين است . شوقى مىگويد : اين يك حقيقت است كه در اشعار جاهلى دروغهاى بسيارى وجود دارد اما بايد اذعان داشت كه قدماى ما نيز از اين امر غافل نبوده‌اند و خودشان با نقدهاى درونى ( محتواى شعر ) و خارجى ( بررسى راويان ) اشعار را كنترل مىكرده‌اند ، لذا سزاوار است كه در شك در مورد اين اشعار ، از طرف افرادى چون برجليوث و طه حسين افراط نشود ، در غير اين صورت انكار آن اشعار به رد تمام اشعار جاهلى منتهى مىگردد . « 6 » اين در حاليست كه شعر عمده دانش عرب بوده . « 7 » زمانى كه تا اين حدّ چهرهء اشعار جاهلى مخدوش باشد و به درستى نتوان صحيح آن را از غلط جدا كرد به ناچار در وهلهء اول نمىتوان به درستى از راه اين اشعار ، جاهليت را شناخت ؛ ما به نوبهء خود يقين داريم كه اين اشعار بعضاً از جاهليت باقى مانده گرچه با توجه به انگيزه‌هاى مختلف قومى ونژادى برخى از آنها دستكارى شده باشد . بر آنچه گذشت بايد افزود كه با توجه به جوانب مختلف ، حتى همين اشعار موجود نه تنها نشان حكمت و علم و انديشه نيست كه بعضاً نشانگر حقارت و پستى و دورى از ارزشهاى انسانى و واقعى است .

--> ( 1 ) . طبقات الشعراء ، صص 15 - 14 ؛ المزهر ، ج 1 ، ص 175 ( 2 ) . الاغانى ، ج 6 ، ص 74 ( 3 ) . الاغانى ، ج 6 ، ص 70 ( 4 ) . همان ، صص 92 - 89 ( 5 ) . فى الادب الجاهلى ، ص 65 ( 6 ) . العصرالجاهلى ، ص 175 ؛ انكار كامل اشعار جاهلى در واقع مىتوانست مشكلاتى را براى مسأله اعجاز قرآن به وجود آورد زيرا ادب دوره جاهلى زير سؤال مىرفت . لذا بود كه بر سر اين مسأله ، اختلاف بزرگى ميان طه حسين و علماى سنتى الازهر بوجود آمد ؛ نك : فصلنامه مطالعات تاريخى ، سال اول ، ش 2 ، ص 200 - 197 ( 7 ) . بلوغ الارب ، ج 3 ، ص 82