فتح آذربيجان داشته استفاده كرده است . « 1 » به هر روى در بيشتر موارد نقلها با « قال » كه گفته خود ابن اعثم يا راوى كتاب اوست آغاز مىشود و گزيده‌اى از روايات مربوط به وقايع را در برمىگيرد . بدون شبهه ، كتاب از روى مآخذ دست اول نوشته شده و مطالب منحصر فراوانى دارد . كتاب فتوح تا صفحهء 244 مجلد هشتم تمام مىشود ، اما پس از آن عنوان « حكاية الامام الشافعى مع الرشيد » آمده است . به دنبال آن عنوان « ايضا خبرالشافعى » نيز آمده « 2 » و بار ديگر روال طبيعى كتاب كه تاريخ دوران رشيد است ادامه يافته است . يا بايد تعبير « تم كتاب الفتوح » غلط باشد يا آن كه مؤلف بعد از تأليف اصل كتاب ، بخش پايانى را بر كتابش افزوده باشد . بخش اخير كتاب فتوح ، شباهت فراوانى به نقلهاى طبرى دارد . گفتنى است كه در سالهاى اخير ، كتابى با نام كتاب الرده از واقدى چاپ شد كه شباهتهاى فراوانى با بخش اخبار رده كتاب الفتوح دارد . يك حدس آن است كه ابن اعثم با استفاده از كتاب واقدى اين بخش راتأليف كرده و حدس ديگر آن كه بعدها بر اساس كتاب ابن اعثم متنى فراهم آمده و منسوب به واقدى شده است . اين مسأله نياز به تحقيق بيشتر دارد . ابن اعثم متهم به تشيع شده است . نگاهى به كتابش اتهام تشيع امامى و يا زيدى و اسماعيلى را رد مىكند ؛ زيرا دربارهء خلفاى نخست مطالب مثبت زيادى آورده است . در عين حال واقعياتى را نيز كه به كار شيعيان مىآيد ، فراوان در خود جاى داده است . اين مسأله به تشيع عراقى او باز مىگردد . مىدانيم دربارهء راويان و إخباريان كوفى اصل بر تشيع است . ابن اعثم نيز بايد متأثر از اين نوع خاص از تشيع باشد . نگاهى به مسائل تولد امام حسين عليه السلام و رفت و شد فرشتگان و خبر دادن جبرئيل از شهادت امام حسين عليه السلام و چگونگى اين نقلها ، نشان مىدهد كه وى از مآخذ شيعى استفاده كرده و بدون تغيير در لحن آنها ، آن مطالب را آورده است . « 3 » كتاب فتوح منبع اخبارى است كه دربارهء آگاهى پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم و امام حسين عليه السلام از شهادت آن حضرت در كربلا خبر مىدهد . « 4 » مطالبى كه در اين كتاب دربارهء جنگهاى ارتداد آمده ، به‌طور منحصر حاوى اخبارى است كه نشان مىدهد برخى از كسانى كه مرتد ناميده شدند ، كسانى بودند كه به دفاع از حق امام على عليه السلام و اهل بيت حاضر به پرداخت زكات به حكومت ابوبكر نشده بودند .

--> ( 1 ) . الفتوح ج 1 ، ص 90 - 92 ، ج 2 ، صص 5 ، 6 ، 65 ، 69 ؛ نك : اسهامات مورخى البصرة ، ص 100 ( 2 ) . الفتوح ، ج 8 ، ص 252 ( 3 ) . الفتوح ، ج 4 ، صص 211 - 217 ( 4 ) . الفتوح ، ج 4 ، صص 213 - 214