بيان حوادث عراق تا پايان عصر اموى ، به‌طور عمده از ابومخنف نقل شده و روايات مدائنى ، عوانة بن حكم ، واقدى ، عمر بن شبه و كلبى در ادامه آورده مىشوند . « 1 » بالاترين ارزش كتاب طبرى ، از آن روست كه از بسيارى از مكتوبات تاريخى رايج يا غيررايج آن عصر را كه در اختيار داشته استفاده كرده و امروزه جز آنچه طبرى از آن كتابها براى ما نگاه داشته ، اثرى برجاى نمانده است . شايد يكى از بهترين آثار كتاب مقتل الحسين عليه السلام ابومخنف بوده كه بخش مهم آن تنها از طريق تاريخ طبرى حفظ شده است . همين امر دربارهء آثار وهب بن منبه در زمينهء اخبار انبياى سلف ، آثار عبيدبن شريه ، اصمعى ، شعبى و كلبى دربارهء تاريخ عرب و فرس پيش از اسلام و نيز نسخهء اصل سيرهء ابن اسحاق در بخش مغازى صادق است . « 2 » موضع دينى طبرى در تاريخنگارى و در گزينش اخبار ، كاملًا آشكار است . او در مواردى از جمله اخبارى كه دربارهء قتل عثمان بوده با خوددارى از نقل آن اخبار ، اين موضع دينى خود رانشان داده است . آنچه از برخى نقلها و نيز تأليفات طبرى در اواخر حيات او برمىآيد ، احتمال تغيير موضع دينى او را نشان مىدهد . ما در جاى ديگر به اين گزارشات كه احتمال وجود گرايش شيعى را در طبرى نشان مىدهد رسيدگى كرده‌ايم . « 3 » از جمله آنها كتاب الولايه اوست كه آن در طرق حديث غديرنوشته است . « 4 » آنچه مسلم است اين كه ، وى در سالهاى پايانى عمر خود در بغداد مورد طعن اصحاب حديث و عثمانى مذهبها بوده و از بابت تأليف كتاب الولايه و نيز كتابى كه در صحت طرق حديث طير نوشته ، سخت تحت فشار بوده است . ياقوت گزارش اين آزارها را در شرح حال وى در معجم الادباء آورده است . در سالهاى اخير ، برخى از نويسندگان اهل سنت ، براى دور كردن طبرى از اين گرايش مختصر شيعى ، گفته‌اند كه وى با محمد بن جرير بن رستم طبرى شيعى خلط شده و برخى از مطالب آنها به خطا به طبرى معروف نسبت داده شده است . چنين خطايى در هر زمينه باشد ، دربارهء كتاب الولايه او صادق نيست . زيرا ذَهَبى آن كتاب را ديده و تلخيصى از آن را هم فراهم آورده كه موجود است . گفته شده است كه كتاب تاريخ طبرى در سال 352 توسط ابوعلى بلعمى در دستگاه امارت سامانيها به فارسى ترجمه شد . محقق تاريخنامه ، ترجمهء اين اثر را به دست بلعمى نادرست دانسته « 5 » و بر روى جلد كتاب نوشته است : گردانيدهء منسوب به بلعمى . بدين

--> ( 1 ) . همان ، ص 182 ( 2 ) . همان ، ص 174 ( 3 ) . نك : ، جغرافياى انسانى شيعه در جهان اسلام ، صص 153 - 133 ( 4 ) . نك : مجلهء تراثنا ، شماره 21 ، صص 174 - 171 ( 5 ) . نك : تاريخنامهء طبرى ، مجلد اول ، مقدمه ، ص 16 ( تهران ، سروش ، 1374 )