كتاب ، آنچه از اين بخش در كتابهاى ديگر نقل شده در مقدمه ارجاع داده است . « 1 » دو مجلد ديگر كه بر جاى مانده ، ادامهء حوادث تاريخ اسلام را از سال 136 تا 242 دنبال كرده است . وى در هر سال فهرستى از حوادث آن سال را به دست داده است . بدين ترتيب بايد كتاب فسوى را در كنار كتاب يعقوبى و دينورى و به ويژه خليفه ، از تواريخ عمومى قرن سوم هجرى بدانيم . مطالبى كه وى ذيل هر سال نقل كرده البته مختصر و كوتاه است . وى در ضمن حوادث سالهايى كه معاصر با آنها بوده ، آگاهيهاى جالبى به دست داده است . از جمله تعيين محل قبر ابن شهاب زُهْرى و نيز برخى از آنچه كه بر ديوار مسجد دمشق از زمان وليد بن عبد الملك دربارهء تاريخ بنا و نيز آيات قرآنى نوشته شده بوده است . « 2 » پس از بيان حوادث سال 242 ، كتاب وى صورت شرح حال و رجال به خود گرفته است . وى ابتدا شرح حال صحابه و سپس شرح حال تابعين را مىآورد . به‌طور استطرادى ، عناوينى از قبيل « معرفة القضاة » ، فضائل مصر و صحابه‌اى كه به آن وارد شدند ، همينطور شام و تابعين شام و سپس اخبار كوفه و صحابه و تابعينى كه در آن بوده‌اند و نيز فصلى دربارهء ابوحنيفه و اصحاب او و نيز اعمش در ادامه مىآيد . از اين ديد ، كتاب شبيه كتاب طبقات ابن سعد است و در همين تراجم ، اطلاعات تاريخى مختلف فراوان به چشم مىخورد . وى بنا به استقصاى مصحح ، در اين كتاب ، جمعا از 232 شيخ نقل كرده است . افزون بر آن ، از عالمان و مؤلفان پيشين نيز مطالبى گرفته كه در مواردى از كتابهاى آنهاست . در جمع 40 نص از عروة بن زبير در سيره نقل كرده كه به نظر مصحح از كتاب او نبايد نقل شده باشد . كتابى هم كه حديث زهرى در آن بوده ، از مصادر فسوى است . برخى از عالمان ديگر كه به احتمال ، وى از آثارشان بهره برده عبارتند از محمد بن اسحاق ، عبد الملك بن جريج ( م 150 ) ، معمر بن راشد ( م 153 ) ، ليث بن سعد ( م 175 ) ، ابونعيم فضل بن نعيم ( م 219 ) وشمارى ديگر از محدثان . « 3 » محمد بن اسحاق فاكهى ( 217 - 272 تا 278 ) ابوعبد الله محمد بن اسحاق فاكهى از مورخان قرن سوم هجرى است كه نيمى از كتاب مهم او با عنوان اخبار مكه به دست ما رسيده است . اين كتاب ، بمانند كتاب اخبار مكه ازرقى و نيز تاريخ المدينة المنوره ابن شبه ، از آثارى است كه به ظاهر در شمار تواريخ محلى است ، اما به دليل آن كه مشتمل بر آگاهيهايى دربارهء دو شهر اصلى مكه و مدينه است ، بايد در

--> ( 1 ) . مقدمهء المعرفة و التاريخ ، صص 23 - 40 ( 2 ) . مقدمهء المعرفة و التاريخ ، ص 52 ( 3 ) . المعرفة و التاريخ ، ج 1 ، صص 42 - 50