ضبط نمود . گرچه « حاج على خان اعتماد السلطنه » به دليل ارتكاب چنين جنايت بزرگى در تاريخ كشور ما ، فردى خوش نام نيست ، ليكن از آن جا كه سفرنامهء تنظيمى وى ، حاوى اطلاعات تاريخى ، جغرافيايى ، علمى و دينى فراوان است ، مىتواند براى دانش‌پژوهان و به ويژه مورّخان مفيد باشد ؛ لذا در صدد برآمدم تا اين سفرنامه را احيا كرده ، در اختيار هموطنان ارجمند قرار دهم . ويژگىهاى اين سفرنامه 1 - نسخهء اصلى اين سفرنامه در كتابخانهء آستان قدس رضوى در بخش كتب تاريخ ، با شمارهء 53 و به شمارهء عمومى 4125 نگهدارى مىشود . زبان سفرنامه فارسى است و در 112 ورق به دستور « محمد حسن خان اعتماد السلطنه » فرزند مؤلف ، با خط نستعليق دوازده سطرى در 219 صفحه در سال 1306 ه . ق . از سواد به بياض كشيده شده است . 2 - با توجّه به برخى شواهد موجود در متن ، به نظر مىرسد مجموعه مطالبى كه تحت عنوان توضيح آمده ، مربوط به فرزند مؤلّف محمّدحسن خان اعتمادالسلطنه است . 3 - « آقا سيد حسين » نامى آن را بر اساس وصيت « اشرف السلطنه » همراه با يكصد و پنجاه جلد كتاب خطى ديگر در سال 1334 ه . ق . به كتابخانهء مبارك رضويه ، هديه و وقف كرده است ، مشروط بر اين كه از شهر بند ارض اقدس بيرون نبرند و كمال مواظبت را در ضبط و حفظ آنها نموده ، بدون قبض به كسى ندهند و زياده از سه ماه ، در خارج كتابخانه نگاه ندارند و توليت آنها را در عصرى از اعصار ، به متولّى باشى سركار فيض آثار ، مفوّض نموده است . « وقف صحيح شرعى بحيث لايُباع و لايُوهب و لايرهن فمن بدّله بعد ما سمعه فإنما اثمه على الذين يبدّلونه . 3 شهر شعبان المعظم ، 1334 ه ق . » اين سفر در سال 1263 ه . ق . برابر با 1836 م . انجام گرديده است و سفرنامه با آيه رَبَّنا لاتُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ اذْ هَدَيْتَنا و دو بيت شعر آغاز مىشود . . . سيدعلى قاضىعسكر