« حاج على خان » والد مؤلّف را كه در اين وقت از زيارت « بيت‌اللَّه الحرام » مراجعت كرده بود ، به حكومت و تنظيم « گيلان » فرستادند » . « 1 » وى در كتاب ديگرش « مرآة البلدان » مىنويسد : در مراجعت از آنجا ( مكه ) در « آذربايجان » سر بر آستان نواب مستطاب وليعهد گردون « مهد ناصر الدين ميرزا » نهاد و در ركاب « مهد عليا » به « دارالخلافه » آمده شرفياب حضور « همايون » گرديده به مراحم خسروانى سرافراز شد . تا اين كه « شاهنشاه » از اين دوران درگذشت و از آفتاب وجود « ناصرالدين شاه » مملكت ايران ضياء افزا گشت و نظر به ايام فترت ، امور « گيلان » و « رشت » منجر به بىنظمى گشت . « نواب عليهء عاليه مهد عليا » - كه در آن وقت به رتق و فتق امور مملكت مىپرداختند - « اعتماد السلطنه » را به جهت حكومت و انتظام آن ولايات مامور فرمودند . به اندك زمانى امور آنجا را به رشتهء انتظام كشانيده و ماليات را به وصول رسانيده پس از تشريف فرمايى موكب مسعود به مقر سلطنت ، با انجام خدمت از « گيلان » مراجعت كرده شرفيابى حاصل نمود و به مراحم خسروانى سرافراز آمده و تا آن زمان مسمّى به « حاجى على خان » بود . از عنايات شاهانه به لقب جليل « حاجب الدولگى » مفتخر و ممتاز گرديد و فراشخانهء مباركه و سرايدارخانه و خيام خانه و مهمان خانه و معمار خانه و باغات و خالصه‌جاتى كه در او عمارات و ابنيهء دولتى بود سپرده به او گشت . امور تشريفات سفراى دول خارجه و محصلى وجوهاتى كه سال به سال به خزانه اندرون برده مىشود و عمارات و بساتين دولتى جميع ممالك محروسه و حكومت « خوار » نيز به او واگذار شد . در تشريف فرمايى موكب همايون به « اصفهان » ، در « دار السلطنهء قزوين » حكم حكومت « اردو » و « اردو بازار » به علاوه حكومت هر ولايت تا مادام توقف موكب همايون در آن صفحات ، به « اعتماد السلطنه » مرحمت شد و در سنهء 1268 كه « ملا شيخ على » نامى كه از يكى از « خلفاى ميرزا على محمد باب » ملعون بود با جمعى از مريدهاى آن مردود در خانهء « حاجى سليمان خان » پسر « يحيى خان » تبريزى مجلسى آراسته ، آسيبِ وجودِ همايون را با يكديگر پيمان بستند تا روز يك شنبه بيست و هشتم شهر شوال همان سال ، چنان كه در جلد

--> ( 1 ) - منتظم ناصرى : 3 / 196