تحت سلطهء اهل سنّت در اقلّيت بود و محققان شيعه آثار خود را غالبا به زبان عربى مىنوشتند ؛ [ 2 ] و كسانى كه عمدتا به وقايع و گرايش‌هاى ايران از قرن دهم ق / شانزدهم م ، يعنى « ايران نوين » ، علاقه‌مند بودند . غالبا آغاز ايران نوين را سال 907 ق / 1501 - 1502 م مىدانند كه [ شاه ] اسماعيل ، اولين شاه صفوى ( حك : 907 ق / 1501 م تا 930 ق / 1524 م ) تبريز را به تصرّف درآورد و تشيّع دوازده امامى را مذهب قلمرو حكومت صفويه اعلام كرد . مطالعهء شيعهء دوازده امامى از اين مقطع زمانى با مطالعهء ايران به عنوان يك « دولت - ملت » « 1 » همپوشى داشته است . كسانى كه در فهم غرب از تشيّع در اين دوره نقش داشته‌اند ، غير از ادبيات و تاريخ هنر ، از رشته‌هاى متنوّع و گسترده‌اى مشتمل بر تاريخ ، علوم سياسى ، انسان‌شناسى ، فلسفه ، اقتصاد و جامعه‌شناسى نيز سخن به ميان آورده‌اند . از اين‌رو ، متون دينى كه توسط محققان شيعهء دوازده امامى طى پنج قرن گذشته نگاشته شده ، و غالبا هم به زبان عربى و تجسّمى از تطوّرات عقايد شيعهء دوازده امامى بوده - اگر نگوييم هميشه تجسّمى از تطوّرات اعمال آن بوده - به عنوان منابع قابل توجه ، با مجموعهء متنوّع منابع ديگر و عمدتا منابع فارسى ، اعم از اسناد اقتصادى و سياسى ، تاريخ‌هاى شخصى و سلطنتى ( دربار ) ، سفرنامه‌ها ، آثار ادبى و آثار هنرى و حتى تاريخ‌هاى شفاهى رقابت داشته‌اند . به علت تعامل چشمگير دين و سياست در اين دوره از تاريخ ايران ، بخصوص از نيمهء قرن نوزدهم ، گروه دوم از محققان مذكور براى اولين بار دربارهء مرجعيت روحانيت و چگونگى دخالت روحانيت در نهاد سياسى رسمى و به رسميت شناختن آن طى دوران غيبت امام [ عليه السّلام ] از جامعهء شيعه ، سؤالاتى مطرح كرده‌اند . با اين حال ، برنامهء تحقيق اين محققان همواره بررسى متون مرجع به زبان اصلى -

--> ( 1 ) . nation - state .