است ، درحالىكه نويسنده هيچ مدركى ارائه نكرده است كه كلينى 20 سال در بغداد اقامت گزيده باشد و اساسا چنين مدركى تاريخى وجود ندارد . بنابراين ، يكى از مهم‌ترين زيربناهاى نويسنده ، امرى ثابت نشده است و تمام مسائل و نتايجى كه بر آن مترتب هستند نيز اثبات نشده باقى مىماند . دوم اينكه نويسنده در مطلبى كه اخيرا از او نقل شد ، افرادى همچون حلّاج را چالشى پيش روى شيعهء دوازده امامى معرفى كرده است ، درحالىكه در مباحثى همانند مسئلهء حلّاج ، منابع متأخّر از حادثه آن‌قدر دچار آشفتگى شده‌اند كه تقريبا نتيجه‌گيرى از آنها در حدّ غيرممكن است ؛ زيرا به قدرى جعل و وضع دربارهء او صورت گرفته كه دست‌يابى به يك نتيجهء مطلوب دشوار مىنمايد و جالب اينكه از بين فرقه‌هاى جهان اسلام ، تنها فرقهء « اسماعيليه » حاضر به پذيرش او شده‌اند . « 1 » سوم اينكه نسبت به وضعيت قم و بغداد ، مسئله جاى تأمّل دارد كه در بخش‌هاى مربوط به قم و بغداد ، به تفصيل به آن اشاره خواهيم كرد . از نكات ديگرى كه در باب كلينى جاى نقد جدّى دارد ، نگاه نويسنده به وى به عنوان يك انديشمند ضد عقل و عقل‌گرايى است كه در موارد گوناگون به آن اشاره كرده . برخى موارد در عبارت‌هاى قبلى نقل شد و به برخى در اينجا اشاره مىكنيم : او در ص 389 مىنويسد : پس فروع كافى اين قبيل جزئيات مسائل راجع به اعمال روزمرّه از روايات ائمّه [ عليهم السّلام ] را در اختيار قرار مىدهد تا بر ناتوانى فقه عقل‌گرا در عرضهء چنين مجموعه‌اى از مطالب ، در چنين مقياس وسيعى تأكيد نمايد .

--> ( 1 ) . براى اطلاع بيشتر ، ر . ك . مصطفى غالب ( نويسنده سورى ) ، حلّاج .