كرده آن را برهان الاتحاد ناميدند . پس از آن ساختمان جديدى براى آن در اجياد برابر قصر ماليه ساختند و مدرسه را به آنجا منتقل كردند . در اين دوره مكتب‌هايى « 1 » براى خواندن و هِجّى كردن پديد آمد كه از آن جمله مىتوان به مكتب شيخ محمد خياط ، شيخ محمد عنانى ، سيد عبداللَّه مجاهد ، شيخ عبداللَّه حمدوه سنارى و شيخ احمد سوركتى اشاره كرد . كتاب‌هايى هم از نوع ديگر نوشته شد كه هدف آنها تعليم خط و حساب بود . مشهورترين آنها عبارت بود از مكتب شيخ فرج غزاوى و شاگردش شيخ محمود زهدى ، و پسرش شيخ تاج غزاوى و شيخ سليمان غزاوى . شيخ فرج به جز تخصصى كه در فنون خط داشت ، در علم لغت و ادب عربى هم يد طولايى داشت و در اين زمينه شهرت زيادى ميان علماى مسجد الحرام بدست آورد . براى زنان هم مكتب‌هاى خاصى در برخى از محلات مكه بود كه مشهورترين آنها مكتب آشيه در مروه بود . اين مكتب‌ها اعياد ويژه‌اى داشتند . زمانى كه بچه‌اى يك جزء قرآن يا بيشتر را حفظ مىكرد ، خانواده‌اش جشنى بر پا مىكردند كه در آن بچه‌هاى آن مدرسه سرودخوانان خيابان‌هاى مكه را طى مىكردند . آن بچه ، در حالى كه لباس حرير و زرىدوزى پوشيده بود ، پيشاپيش آن جماعت حركت مىكرد . زمانى كه اين مسير طى مىشد ، بچه‌ها به

--> ( 1 ) . عنوان « مكتب » همانطور كه در نظام آموزش سنتى ايران هم معمول بود ، به نوعى مدرسه گفته مىشد كه بچه‌هابراى آموزش الفبا و نوشتن و خواندن و حساب به آن‌ها مراجعه مىكردند . بسا مركز آن در يك خانه يا حتى در گوشه‌اى از مسجد بود . در مكه ، به قياس ديگر نقاط ، ده‌ها مكتب در طول دورهء عثمانى وجود داشت كه بسيارى از آنها كمك هزينه‌هايى از اوقاف داشتند . براى فهرستى از اين مكتب‌ها و موقوفات آنها بنگريد : مخصصات الحرمين الشريفين فى مصر ابان العصر العثماني ، صص 351 - 356 . شريف مسعود هم در كتاب تاريخ مكة المكرمه ، شرحى از اين كتاتيب كه به قول وى مفرد آن كُتّاب است داده و مىگويد كه اين مراكز از مهم‌ترين مراكز آموزشى در جامعهء اسلامى بوده است . وظيفهء اصلى اينها ، آموزش قرآن و حفظ و قرائت آن بر اساس قراءت حفص و ابن كثير و ديگر قراءات بوده است . به تدريج آموزش فقه و حساب هم در برنامه‌هاى اين كتاتيب افزوده شد . غالب اين مكتب‌ها براى اطفال پسر بود اما مكتب‌هايى هم براى دختران وجود داشت . اين نويسنده شرح مفصلى از نحوهء تعليم و تربيت اين كتاتيب در كتابش ارائه كرده است . بنگريد : تاريخ مكة المكرمة ، صص 247 - 251 . « ج »