استفادهء حجاج در آن جارى گشت . « 1 » سلطان قايتباى دستور داد تا وضوخانه‌اى كه گفتيم مماليك ترك برابر باب على ايجاد كرده بودند تخريب شده ، به جاى آن رباطى براى فقرا ساخته شود . وى سه ذرع از مساحت مسعى را هم داخل رباط كرد و وقتى قاضى مكه به اين مسأله اعتراض كرده از ساختن بنا ممانعت كرد ، قايتباى به امير حج خود دستور داد تا با زور آن بنا را بسازد كه ساخته شد . در كنار رباط وضوخانهء كوچكى بنا شد كه درِ آن به سمت سوق الليل - قشاشيه - باز مىشد . همچنين در كنار آن مطبخى درست شد كه در آنجا دشيشه طبخ شده ، ميان فقرا توزيع مىشد . قايتباى در مسجد خيف در منى و مسجد نمره در عرفات هم تعميراتى داشت . « 2 » در دورهء چركس‌ها ، در شوال 802 در رباط رامشت « 3 » كه ميان باب ابراهيم و باب الوداع بود آتش افتاد و شعله‌هاى آن به سقف مسجد هم رسيد و رواق‌هاى تا باب الباسطيه سوخت . چركس‌ها ، امير الحاج مصرى را در سال 803 مكلّف كردند تا آنچه را از ميان رفته بود اصلاح كند . اين تعمير نياز به تغيير برخى از ستون‌هاى سنگى داشت كه از كوه معروف به جبل كعبه سنگ‌هايى به شكل نيم دايره تراشيده شد و با آنها ستون‌هاى ضخيمى بنا گرديد . پس از آن مسجد با انواع رنگ‌ها زينت داده شده ، زنجيرهايى براى آويزان كردن قناديل به سقف‌ها زده شد ، به همان صورت كه در دورهء عباسى چنان بود . همچنين مقام‌هاى چهارگانه ، به همان شكل قديم تعمير گرديده ، بناى آنها در سال 807 به اتمام رسيد . اين وقايع در روزگار ابوالسعادات بن ظاهر برقوق دومين سلطان چراكسه بود . « 4 » مقام حنفى را در سال 801 روى چهار ستون سنگى كه بالاى آن سقف منقّش و زينت شده‌بود ، استوار كردند . گروهى از علما با اين كار به مخالفت برخاسته خواستار

--> ( 1 ) . الإعلام قطبى در حاشيه خلاصة الكلام ، ص 151 . ( 2 ) . همان ، ص 151 . ( 3 ) . به بحث از بناهاى دورهء فاطمى مراجعه فرماييد . ( 4 ) . شفاء الغرام ، ج 2 ، ص 229 . و نيز بنگريد : الزهور المقتطفة من تاريخ مكة المشرفة ، صص 82 - 83 .