اسماعيل در همان سمت ناودان نصب كردند . مدتى بعد آن را نيز درآورده به سنگ ديگرى كه زير ناودان بود ، ملحق كردند . « 1 » من فكر مىكنم برخى افراد ، بر اين باور بودند كه اسماعيل زير اين دو سنگ مدفون است ، اما شاهدى كه اين مطلب را تأييد كند وجود ندارد . قسمتى از ديوار مسجد در دورهء معتمد عباسى فرو ريخت . داستان از اين قرار بود كه خانه‌اى در سمت باب ابراهيم به سمت سطح مسجد سقوط كرده ، برخى از چوب‌ها را شكست و دو ستون را فرو ريخت و ده نفر كشته شدند . موفق برادر معتمد دستور اصلاح آن را صادر كرد و هارون بن محمد بن اسحاق حاكمِ آنان در مكه موظّف به تعمير آن شد . كار اصلاح آن در سال 272 به اتمام رسيد . « 2 » افزودن دارالندوه در مسجد حد مسجد از زمان مهدى عباسى كه پيش از اين آن را وصف كرديم ، تغييرى نكرد و تا زمان ما هم تغييرى نكرده است ، مگر دو افزايش كه در اين دوره صورت گرفت . « 3 » اولين آنها افزايش دارالندوه در مسجد در دورهء معتضد بود . گذشت كه در دورهء اموى ، برخى از خلفاى اموى بخش‌هاى اندكى از دارالندوه را در مسجد انداختند . همين طور منصور در دورهء عباسى اوّل چنين كرد . اما باقىماندهء آن براى سكونت خلفاى اموى و عباسى استفاده مىشد . چيزى نگذشت كه همان مقدار هم رو به تخريب و ويرانى گذاشت . حجره‌هاى باقىمانده آن به زنان اختصاص داشت و يا غريبه‌ها و مجاوران را در آن اسكان مىدادند . همچنين حجره‌هايى را كه خاص مردان بود براى نگهدارى چارپايان امراى مكه اختصاص دادند . اندكى بعد كارگران سودانى در آنجا ساكن شده ، به آزار و اذيت همسايگان پرداختند . خرابى دارالندوه باز هم بيشتر و

--> ( 1 ) . تاريخ الكعبه ، ص 172 . ( 2 ) . عمارة المسجد ، باسلامه ، ص 52 . ( 3 ) . البته اگر توسعه دوره سعودى را استثنا كنيم .