بيشتر شد و در پايان به محل زباله‌ها تبديل شد . زمانى كه باران مىآمد كثافت آن از درِ ورودى آن به سمت مسجد الحرام و داخل مسجد سرازير مىشد . عامل بريد مكه كه خود از اهالى اين شهر بود و در نزديكى آن سكونت داشت ، در اين باره گزارشى به بغداد نوشت و ضرر و زيان ناشى از آن را شرح داد و عقيده‌اش را داير بر تبديل آن به مسجد و پيوند دادن آن به ابواب مسجد الحرام نشان داد . « 1 » مورخان در تعيين محل دارالندوه اختلاف كرده‌اند . برخى محل آن را مقام حنفى مىدانند ، برخى آن را عقب‌تر و حتى رواقى كه در پشت آن قرار دارد مىدانند . آنچه از پىجويى در تواريخ به دست مىآيد آن كه مساحت دارالندوه بسيار وسيع و از ميانهء رواق پشت مقام حنفى تا انتهاى باب الزياده و باب القطبى بود كه حصوهء صغيره و اطراف آن را شامل مىشد . شاهد آن كه برخى از خلفاى اموى ، قسمتى از آن را داخل مسجد كردند . همين طور منصور بخش ديگرى از آن را ضميمه كرد و بدين ترتيب ضلع مسجد درست شد . پس از آن مهدى عباسى آمد . يك ضلع مسجد مستقيم بود و او تلاش كرد تا بقيهء اضلاع را هم مستقيم كند و چنين معلوم مىشود كه قسمتى از رواق مستقيم در پشت مقام حنفى از محدودهء دارالندوه بوده و اين جزئى است كه پيش از مهدى به مسجد ضميمه شده بود . باقىماندهء دارالندوه تا باب الزياده و باب القطبى با ضمايم آن از محدودهء حصوه و اطراف آن از رواق بوده است . بدين ترتيب كه دارالندوه يا بخش اعظم باقىماندهء آن بنا بر قول درست‌تر ، به مسجد كوچكى تبديل گشت و درهاى آن به سمت مسجد الحرام گشوده شد . عامل بريد كه اين عقيده را داشت ، مطالب ديگرى هم به گزارش خود به خليفه افزود و آن اين كه مجراى سيل در شرق مسجد ، به مرور زمان پر شده و به همين دليل آب‌هاى سيل به داخل مسجد مىريزد . مسؤول سدانت كعبه هم گزارشى نوشت و خواستار تقويت ديوارهاى كعبه و تجديد دو سمت درِ آن و روى ديوارها و سطح مطاف شد . خليفه دستور ارسال پول و مهندسانى را در سال 281 صادر كرد و كار دارالندوه و

--> ( 1 ) . الإعلام بأعلام بيت اللَّه الحرام ، ص 179 - 180 .