عالمان اهل حديث و محدثان به رشته تحرير درمىآمدند و تفاسير رأيى ، يا تفسير به رأى ، كه به‌طور عمده ، توسط پيروان مكاتب فكرى چون معتزله و باطنيه نوشته مىشدند . در دهه‌هاى نخستين قرن چهارم هجرى دو نمونهء شاخص از اين تفاسير به وسيله دو دانشمند بنام اين دوره نوشته شدند ؛ تفسير محمد بن جرير طبرى ( م 310 ق ) با نام الجامع البيان ، از نمونه‌هاى شاخص تفاسير دسته اول است . طبرى ، خود از محدثان مشهور اين عصر بود و تفسير خود را به شيوهء محدثان تنظيم كرد . اين اثر ، عظيم‌ترين و جامع‌ترين تفسيرى بود كه تا آن زمان نوشته شده بود و بعدها از اعتبار و اهميت بسيارى برخوردار گرديد و مورد استفاده دانشمندان و دين پژوهان قرار گرفت . طبرى ، علاوه بر كتاب تفسيرش ، اثر ديگرى در علم قرائات دارد كه مشتمل بر هجده جلد و حاوى رواياتى در اين باب و نقد و تحليل آن‌هاست . « 1 » اما از تفاسير دستهء دوم ، يعنى آن‌هايى كه مبتنى بر انديشه‌هاى معتزلى و كلامى بودند بايد به تفسير محمد بن بحر اصفهانى ( م 322 ق ) اشاره كنيم كه مشتمل بر چهارده جلد بود . « 2 » از آثار تفسيرى ديگرى كه در همين دوران نوشته شد ، تفسير غريب القرآن ابن قتيبه ( 213 - 276 ق ) است كه مؤلف در آن به توضيح الفاظ دشوار و معانى كلمات و عبارات پرداخته است . اين كتاب در حقيقت يك تفسير لغوى محض مىباشد . « 3 » كتاب تفسير ديگرى كه به‌گونه‌اى متفاوت‌تر به نگارش درآمد ، اثر ابو عبد الله حسين بن حكم حبرى ( م 286 ق ) است ، كه به نام خود او ، تفسير حبرى خوانده مىشود . او كه زيدى مذهب و ساكن كوفه بود ، كتاب خود را به شيوهء روايى موضوعى تدوين كرد ؛ بدين ترتيب كه در موضوعات خاص و ذيل آياتى كه در

--> ( 1 ) . ر ك : طالقانى ، تاريخ تفسير ، ص 165 . ( 2 ) . همان ، ص 170 . ( 3 ) . همان ، ص 183 .