جهت كه فرقه‌اى منتسب به تشيع بودند تأثير مستقيم بر وضعيت جامعهء شيعه و شيعيان مىگذاشت ، اگرچه ارتباطى ميان شيعيان و قرمطيان از جنبه عقيدتى و سياسى وجود نداشت ؛ ولى مشكلات و دشوارىهايى از ناحيهء آنان براى شيعيان پديد مىآمد به‌طورى كه گاه برخى چهره‌هاى متنفذ شيعه به اتهام همكارى با قرمطيان زندانىشده يا به قتل مىرسيدند . با اين حال چنين به نظر مىرسد كه معتضد سياست نسبتا دوستانه‌ترى با شيعيان و به‌خصوص علويان در پيش گرفته بود و چنان‌كه نقل شده سخت‌گيرى كمترى بر آنان روامىداشت و از كمك‌هاى مالى ، كه از نواحى ديگر براى علويان بغداد و عراق مىرسيد ، جلوگيرى نمىنمود . « 1 » معتضد باتوجه به وضعيت آشفتهء داخلى و مشكلات موجود در عراق ، روابط مسالمت‌آميزى با حكومت‌هاى مستقل نوپاى اسلامى برقرار ساخته بود . او هم‌چنين با ازدواج با دختر امير طولونى مصر ، سعى داشت تا روابط مصر را با مركز خلافت نزديك‌تر و محكم‌تر گرداند و دشمنىهاى دوران المعتمد را به فراموشى بسپارد « 2 » و در مقابل صفاريان ، كه هنوز خطر جدى براى خلافت عباسى به شمار مىرفتند به ناچار رفتار دوستانه‌ترى در پيش گرفت و حكومت نواحى مختلف ايران را به امير صفارى سپرد و حتى در قبال زياده‌خواهىهاى عمرو بن ليث ، نواحى بيشترى را به او واگذار كرد . « 3 » پيداست كه معتضد در برابر امير صفارى درمانده شده بود ، به‌طورى كه وقتى خبر اسارت عمرو بن ليث و نابودى سپاهش توسط حاكم ماوراء النهر به او رسيد به بدگويى از عمرو و ستايش امير سامانى ماوراء النهر پرداخت . « 4 » المعتضد در سال 289 ق درگذشت و به قولى مسموم گرديد . « 5 » او را در عين

--> ( 1 ) . طبرى ، همان ، ص 172 و مسعودى ، همان ، ص 271 . ( 2 ) . طبرى ، همان ، ص 164 . ( 3 ) . همان ، ص 190 . ( 4 ) . همان ، ص 201 . ( 5 ) . همان ، ص 207 و مسعودى ، همان ، ص 278 .