حال مردى خشن و سخت‌گير ذكر كرده‌اند كه مخالفانش را به سختى مجازات مىكرد . « 1 » با مرگ وى پسرش المكتفى باللّه ( خلافت 289 - 295 ق ) بر مسند خلافت نشست . حكومت كوتاه‌مدت او در درگيرىهاى مداوم با قرمطيان گذشت . قرمطيان عراق پس از آن‌كه در زمان المعتضد به شدت سركوب شدند ، به سركردگى يكى از داعيان خود به نام زكرويه ، به شام رفته و فعاليت خود را در آن‌جا گسترش دادند و سپاهيان المكتفى را در جنگ‌هاى مكرر دچار شكست كردند « 2 » ، بدين ترتيب عباسيان از دو طرف با تهديدات قرمطيان روبرو بودند ؛ با قرامطهء شام و قرامطه بحرين . پس از المكتفى ، با جعفر پسر ديگر المعتضد كه نوجوانى سيزده ساله بود ، بيعت كردند و او را المقتدر لقب دادند . المقتدر ( خلافت 295 - 320 ق ) حكومت خود را در شرايط دشوارى آغاز كرد و چون سيزده سال بيشتر نداشت ، كارهاى دربار در اختيار عباس بن حسن وزير « 3 » و ديگر درباريان بود . عباس وزير كه ارتباط نزديكى با عبد اللّه پسر المعتز داشت درصدد بود تا المقتدر را بر كنار كند و عبد اللّه را به خلافت بگمارد ؛ ولى گروهى از طرفداران المقتدر توانستند اين توطئه را سركوب كرده و او را بار ديگر به خلافت بازگردانند و اين‌بار او ، ابو الحسن بن فرات « 4 » را به وزارت برگزيد و به سركوب و

--> ( 1 ) . ر . ك : مسعودى ، همان ، ج 2 ، ص 628 - 638 . ( 2 ) . طبرى ، همان ، ص 220 - 250 . ( 3 ) . عباس بن حسن جرجرايى از سال 291 ق وزير المكتفى بود و پس از به خلافت رسيدن مقتدر ، در مقام خود باقى ماند تا در توطئه عليه او از وزارت بر كنار شد و به قتل رسيد . او را مردى زيرك ، ولى با سيره‌اى ناپسند توصيف كرده‌اند كه همواره درپى خوشگذرانى بود و كارهاى حكومتى را به زير دستانش محول مىكرد و اين امر موجب آشفتگى كارهاى حكومتى شده بود . ر . ك : ابن طقطقى ، الفخرى ، ص 253 . ( 4 ) . بنى فرات از خاندان‌هاى مشهور و با فضيلت عراق بودند و در بين ايشان ابو الحسن على بن فرات سرآمد ديگران بود . او در ايام مقتدر سه بار به وزارت منصوب شد و دوران وزارت او گشايشى براى مردم بود . ابو الحسن بن فرات از چهره‌هاى سياسى شيعه در عصر غيبت صغرى