مبلغانى - داعيانى - داشتند كه مردم را به پذيرش مذهب خود فرامىخواندند و در اين زمان كار داعيان قرمطى در عراق بالا گرفته بود . مركز اصلى قرمطيان در عراق شهر واسط و كوفه بود و اولين حركت رسمى و علنى آنان در سال 277 ق صورت گرفت . المعتمد عباسى در سال 279 ق درگذشت . طبرى علت مرگ او را زياده‌روى در ميگسارى ذكر كرده است . « 1 » اندكى پيش از مرگ او درباريان پسرش جعفر المفوض را از ولىعهدى عزل كرده و ابو العباس ، پسر الموفق را به ولىعهدى برگزيده بودند و اينك با او به‌عنوان خلافت و با لقب المعتضد بيعت كردند . دوران حكومت المعتضد ( 279 - 289 ق ) سختىها و مشكلات دوران معتمد را نداشت با اين حال در ايام او نيز شورش‌ها و جنگ‌هاى چندى صورت گرفت . در اولين سال حكومت معتضد ، رافع بن ليث در رى طغيان كرد كه توسط سپاهيان عباسى سركوب شد « 2 » و اندكى بعد يكى از همراهان صاحب الزنج به نام محمد بن سهل دستگير شد كه براى يكى از علويان بيعت مىگرفت و چون از همكارى با معتضد امتناع كرد او را به طرز فجيعى به قتل رساندند . « 3 » شورشى نيز توسط خوارج و به رهبرى هارون خارجى در موصل به سال 283 ق برپا شد كه سركوب گرديد . « 4 » اما از وقايع مهم اين دوران ، بالا گرفتن كار قرمطيان بود ؛ يكى از داعيان قرمطى به نام ابو سعيد جنابى كه در بحرين فعاليت مىكرد و توانسته بود پيروان زيادى بيابد ، در سال 286 ق در بحرين دست به شورش زد و بر اين ناحيه تسلط يافت و تا قطيف در ميانهء راه بحرين و بصره پيش آمد « 5 » و معتضد سال‌هاى آخر عمرش را در درگيرىهاى مداوم با آن‌ها گذرانيد . « 6 » شورش قرمطيان از آن

--> ( 1 ) . همان ، ص 164 . ( 2 ) . همان ، ص 165 و مسعودى ، همان ، ج 4 ، ص 243 . ( 3 ) . طبرى ، همان ، ص 166 و مسعودى ، همان ، ص 244 . ( 4 ) . طبرى ، همان ، ص 173 و مسعودى ، همان ، ص 265 . ( 5 ) . طبرى ، همان ، ص 196 و مسعودى ، همان ، ص 265 . ( 6 ) . ر . ك : طبرى ، همان ، ص 199 و 206 .