حسن حسين زاده شانه چى
306
اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى (فارسى)
شيخ طوسى و نجاشى بالغ بر سى كتاب از وى نام بردهاند . كه مشهورترين و بزرگترين آنها ، كتاب الرحمه مىباشد . اين كتاب ، موسوعهاى فقهى مشتمل بر ابواب مختلف فقه ، در چندين مجلد بوده است . او همچنين كتابى به نام منتخبات داشت كه نزديك به هزار صفحه بود و كتابهايى نيز در ردّ اقوال فرق منحرف شيعه ، بهويژه فرقههايى كه پس از رحلت امام يازدهم و بر سر جانشينى آن حضرت به وجود آمدند ، نوشت . « 1 » از كتابهاى سعد بن عبد اللّه ، برخى به دست ما رسيده است ، از جمله كتاب بصائر الدرجات است كه اشعرى در آن روايات مربوط به فضايل و مناقب ائمه عليهم السّلام را گردآورده ؛ اما اصل اين كتاب ، كه بنا به گفته شيخ طوسى ، 4 جلد بوده ، از بين رفته است و آنچه موجود است ، مختصرى از كتاب مزبور مىباشد كه توسط شيخ حسن بن سليمان حلى ، شاگرد شهيد اول ، باز نويسى شده و در آن ، روايات متعددى در ابواب مختلف دربارهء ائمهء اطهار عليهم السّلام ، فضايل و مناقب ايشان و تاريخ زندگانى امامان ذكر گرديده ؛ اما آنچه جلب توجه مىكند كثرت روايات مربوط به حضرت مهدى عليه السّلام ، مسألهء غيبت و قيام آن حضرت است ، بهويژه رواياتى كه درصدد بيان حوادث پس از ظهور امام مىباشند ؛ مانند رواياتى دربارهء زمان و مكان ظهور ، چگونگى مواجهه مردم با آن و اشاره به روايات امام رضا عليه السّلام كه شيعيان را به دعا براى صاحب الامر دستور داده است . اين كتاب يك دوره معارف امامشناسى را دربر دارد . « 2 » تنها كتابى كه از سعد بن عبد اللّه بهطور كامل باقى مانده ، كتاب المقالات و الفرق اوست كه دربارهء فرقههاى شيعه و انشعابات آنان و ذكر اقوال و آراى نحلههاى مختلف ايشان است . ظاهرا وى در تأليف كتابش ، به كتاب فرق الشيعه نوبختى نيز نظر داشته است . اين كتاب كه شيخ طوسى از آن با نام مقالات الاماميه و نجاشى با
--> ( 1 ) . ر ك : نجاشى ، همان ، ص 220 . ( 2 ) . ر ك : حلى ، مختصر بصائر الدرجات ، ص 115 ، 116 ، 176 ، 183 و 193 .